Systematyka podatków, podatki bezpośrednie i pośrednie – wady i zalety.

Systematyka podatków, podatki bezpośrednie i pośrednie – wady i zalety.

W polskim systemie podatkowym podatki możemy podzie¬lić według pięciu podstawowych kryteriów.

Ze względu na pierwsze kryterium, jakim jest kryterium przedmiotowe podatki możemy po¬dzielić na:
 podatki majątkowe,
 podatki przychodowe,
 podatki dochodowe,
 podatki konsumpcyjne (podatki od wydatków),

„Źródłem podatków majątkowych jest posiadany przez podatnika majątek. Najczęściej pod¬stawę opodatkowania stanowi wartość rynkowa, ubezpieczeniowa lub księgowa majątku. Znane są także inne tak zwane miary waloryzacyjne, które określają rozmiary podstawy opo¬datkowania. Przykładem są tu podatki gruntowe, które mogą być naliczane od 1 hektara prze¬liczeniowego – podatkowego. Podatki majątkowe są niewrażliwe na sytuacje dochodową po¬datnika. One tylko do niej nawiązują. Najczęściej spotykanymi podatkami majątkowymi są: podatek od nieruchomości, podatek od środków transportowych, podatek od spadków i daro¬wizn. W Polsce planuje się zastąpić wszystkie podatki majątkowe – podatek rolny od grun¬tów, podatek od nieruchomości, podatek leśny – jednym wspólnym podatkiem katastral¬nym”. W zależności od ujęcia przedmiotu możemy wyodrębnić trzy rodzaje podatków mająt¬kowych. W podatkach majątkowych przedmiotem opodatkowania może być:
 całość lub część posiadanego przez podatnika majątku,
 zmiana praw majątkowych,
 przyrost majątku nie związany ze zmianą właściciela majątku,
Najbardziej charakterystyczna cechą podatków majątkowych jest ich niejednorodny charak¬ter. Opodatkowanie majątku podatnika może mieć charakter stały, periodyczny lub jednora¬zowy. W ramach tej konstrukcji podatkowej jest możliwe dwojakie ujęcie podstawy wymiaru podatku – w postaci wartości brutto lub netto. Przyjęcie za podstawę wymiaru podatku warto¬ści brutto majątku skłania producentów do wyłączenia z produkcji przestarzałych środków technicznych. Natomiast przyjęcie wartości netto majątku za podstawę wymiaru podatku skłania producentów do wykorzystywania maszyn i urządzeń już z zaczym stopniu zamorty¬zowanych. „Oddziaływanie regulacyjne podatku majątkowego na producentów jest uzależ¬nione od tego, czy podatek ten może być wliczany w koszty tak jak jest to w przypadku po¬datku od nieruchomości, czy też jest on elementem podziału zysku. W pierwszym przypadku jego oddziaływanie regulacyjne jest nikłe, gdyż podatek jest częścią składową ceny i może zostać przerzucony na nabywcę. Natomiast w drugim, gdy podatek obciąża zysk producenta, jego regulacyjne oddziaływanie jest znaczne i zależy od wysokości stawek opodatkowania. Kontrowersyjnym problemem są stawki tego podatku – czy mają być jednolite, czy zróżnico¬wane w zależności od rodzaju producenta”.

Podatki przychodowe są płacone w związku z prowadzona działalnością gospodarczą i osią¬ganymi z tego tytułu przychodami. Podatki te charakteryzują się tym, że:
 pobierane są one niezależnie od wyników działalności gospodarczej, ponieważ nie uwzględ¬nia się kosztów przy ustalaniu podstawy ich wymiaru,
 podatki te są ściśle powiązane z cenami towarów i usług,
 podatki od przychodów sprzyjają polityce równoważenia budżetu – dzieje się tak dlatego, że na skutek wzrostu inflacji państwo będzie realizować dochody wyższe od planowa¬nych, natomiast wydatki budżetowe najczęściej pozostają bez zmian; nie oznacza to, że władze publiczne są zainteresowane występowaniem inflacji.

Przychód podatkowy jest to tak zwany dochód brutto, to znaczy dochód bez potrącenia kosz¬tów jego uzyskania. Podatnicy są zobowiązani do zapłaty podatku nawet, jeśli ponoszą straty. Cechą charakterystyczną podatków przychodowych jest ich związek ze źródłem przychodów. Tym samym ciążą one na źródłach przychodów, niezależnie od tego, w czyim posiadaniu lub w czyjej dyspozycji źródła te się znajdują. Rzeczowy charakter tych podatków powoduje, że odpowiedzialność za nie zapłacony podatek rzeczowy jest związana z każdorazowym dys¬po¬nentem źródła przychodów. Nie ma też w odniesieniu do tych podatków zastosowania za¬sad kumulacji przychodów z innymi przychodami podatnika. Przy wymiarze i poborze po¬datku przychodowego nie uwzględnia się osobistej sytuacji podatnika”.

„Podatki dochodowe charakteryzują się tym, że nawiązują bezpośrednio do nadwyżki przy¬chodów nad kosztami ich pozyskania. A zatem przedmiotem opodatkowania jest dochód. Najczęściej jest to dochód otrzymywany z pracy i dochód osiągany z prowadzenia działalno¬ści gospodarczej. Podatki od dochodów są bardziej korzystne dla podatnika niż dla władz pu¬blicznych, ponieważ dają one możliwość oddziaływania na poziom tego przedmiotu opo¬dat¬kowania. Chodzi tu o możliwość modelowania poziomu kosztów, a te, jak wiadomo, współ¬decydują o rozmiarach podstawy wymiaru tego podatku. Najczęściej występujące do¬chodowe to podatek dochodowy od osób prawnych i podatek dochodowy od osób fizycz¬nych. „Po¬datki od dochodów są narzędziem realizacji zasady powszechności opodatkowa¬nia, a ponadto sięgają do jednoznacznej, co do treści ekonomicznej, kategorii dochodu. Po¬datki od dochodu mogą więc być także narzędziem realizacji zasady sprawiedliwego rozłoże¬nia ciężarów pu¬blicznych”.

Podatki konsumpcyjne – od wydatków – są to typowe podatki od konsumpcji. Maja one cha¬rakter wybiórczy, ponieważ naliczane są w momencie wydatkowania dochodów przez osoby fizyczne bądź osoby prawne. Przedmiotem opodatkowania są wydatki ponoszone na zakup zarówno dóbr luksusowych, jak i towarów i usług podstawowych. Do tej grupy podatków zaliczane są podatek od towarów i usług (VAT), podatek akcyzowy, podatek od gier.

Kolejny podział podatków wynika z związku między ciężarem podatkowym a ponoszącym go podatnikiem. Z punktu widzenia tego kryterium wyróżniamy:
 podatki bezpośrednie,
 podatki pośrednie,

Podatki bezpośrednie to takie podatki, w przypadku których istnieje dokładnie określona za¬leżność między płaconym podatkiem (rodzajem podatku, jego wysokością, trybem płacenia), a podatnikiem. Typowymi przykładami podatków bezpośrednich są podatki od dochodów i podatki majątkowe.

„Podatki pośrednie, co wynika z nazwy, obciążają podatnika w sposób nie zależny od jego sytuacji dochodowej i majątkowej. Są podatkami ukrytymi, a ciężary ponoszone przez podat¬ników są bardziej anonimowe. Klasycznymi podatkami pośrednimi są wszystkie podatki od sprzedaży (podatki o przychodów, akcyza). W prawdzie w dużym przybliżeniu można okre¬ślić, którzy płatnicy ponoszą ciężary pewnych podatków pośrednich, nie zmienia to jed¬nak natury tych podatków. Jasne jest, że podatek od luksusowych dóbr (akcyza) płacą podat¬nicy o wyższych dochodach i wyższym statusie majątkowym, ale już w przypadku powszech¬nego podatku VAT rozłożenie ciężarów tylko formalnie jest takie samo. W istocie ciężary takie są relatywnie wyższe przy zakupach towarów i usług dokonywanych przez grupy podat¬ników o niższych dochodach”.

„Podatki bezpośrednie lepiej realizują sprawiedliwe rozłożenie ciężarów podatkowych, nato¬miast interes fiskalny państwa lepiej realizują podatki pośrednie. A zatem podatki pośrednie są bardziej stabilnym źródłem zasilania rachunków władz publicznych”.

Kolejny podział podatków jest związany z władztwem podatkowym. Według tego kryterium podatki dzielą się na:
 podatki nakładane przez państwo,
 podatki nakładane przez władze samorządowe,

Podatek łączony jest z instytucją państwa. Ze względu na konsekwencje nakładania podatków na gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa realizuje się regułę, że podstawowe rodzaje po¬datków są kształtowane przez państwo. Jest to wyrazem dążności władz publicznych do re¬spektowania elementarnych zasad podatkowych, w tym zasady powszechności i zasady spra¬wiedliwego rozłożenia ciężarów podatkowych. W pewnym zakresie władztwo podatkowe przysługuje także władzom samorządowym. Jednak zakres tego władztwa jest regulowany ustawowo, czyli przez państwo. Ewentualne uchwalenie podatków przez władze samorzą¬dowe może być obwarowane zgodą mieszkańców, na których podatek będzie nakładany. Zgodę tą, władze samorządowe, mogą uzyskać np. w referendum.

Według kryterium władztwa podatkowego do podatków rządowych zaliczamy:
 podatek od towarów i usług (VAT),
 podatek akcyzowy,
 podatek od gier,
 podatek od dochodów osób fizycznych,
 podatek od dochodów osób prawnych,
Natomiast do podatków samorządowych należą:
 podatek od nieruchomości,
 podatek od środków transportu,
 podatek rolny,
 podatek leśny,
 podatek od posiadania psów, itd.
Następny podział oparty jest na kryterium terytorialnym. Wyróżniamy tutaj:
 podatki centralne,
 podatki regionalne,
 podatki lokalne,
Kryterium to informuje, jakie podatki zasilają szczebel centralnych władz publicznych, jakie podatki są domeną władz szczebla regionalnego (krajowego, stanowego – w zależności od struktury władzy administracyjnej danego kraju), a jakie są domeną władz lokalnych.

W klasyfikacji podatków ważny jest także ich podział według podmiotowych źródeł pocho¬dzenia. Podział ten jest bardzo pomocny przy ustalaniu np. rzeczywistego obciążenia podat¬kami. Przyjmując kryteria stosowane w Systemie Rachunkowości Społecznej (SNA/ ESA) można wyróżnić następujące podatki:
 podatki płacone przez sektor przedsiębiorstw nie finansowych,
 podatki płacone przez sektor instytucji finansowych,
 podatki płacone przez sektor gospodarstw domowych,
 podatki płacone przez sektor zagranicy,
„Podział podatków według źródeł pochodzenia może być pogłębiony przez stosowanie bar¬dziej szczegółowych kryteriów. Jednym z nich może być kryterium własności, istotne wtedy, gdy w danym kraju istnieje silny sektor przedsiębiorstw publicznych (państwowych). Innym szczegółowym kryterium podziału podatków, a ściślej obciążeń podatkami, jest kryterium działów gospodarki narodowej, gałęzi, branż, itp. Wszystko zależy od celów poznawczych i stosowanych analiz podatkowych”.

ZALETY PODATKÓW POŚREDNICH:
 silne powiązanie z przebiegiem zjawisk gospodarczych, zwłaszcza ich wrażliwość na wahania gospodarcze ( przede wszystkim koniunkturalne). Wrażliwość ta jest korzystna ze względów fiskalnych w okresach ekspansji gospodarczej i dużej inflacji,
 zapewniają stosunkowo pewne dochody publiczne,
 należą do arsenału automatycznych stabilizatorów gospodarczych,

WADY PODATKÓW POŚREDNICH:
 niesprawiedliwość, która się wyraża w tym, że w największym stopniu dotykają one podstawowej konsumpcji i powodują rozkład ciężaru opodatkowania na zasadzie tzw. odwróconej progresji. Oznacza to, że podatki te w największym stopniu obciążają podmioty gospodarcze (zasadniczo gospodarstwa domowe) najsłabsze ekonomicznie,
 w pewnych warunkach mogą one krępować działalność i aktywność gospodarczą,
 ze względu na to, że pobór podatków pośrednich następuje w momencie osiągania przychodów, a więc gdy nieznane są jeszcze koszty ich uzyskania, osłabiają one przedsiębiorczość i zainteresowanie konkurencją rynkową,
 niedogodności techniczne związane z ich poborem i koszty tego poboru. Dzieje się tak zwłaszcza gdy jest duże rozproszenie podmiotów, na które nakładane są podatki,

ZALETY PODATKÓW BEZPOŚREDNICH
 możliwość sięgnięcia za pomocą tych podatków wprost do zdolności podatkowej podatnika i sprawiedliwego rozłożenia ciężaru podatkowego,
 możliwość stosunkowo elastycznego kształtowania stóp podatkowych przez władze publiczne w sposób otwarty, stosownie do wyznaczonego, najczęściej konstytucyjnie, władztwa podatkowego określonych organów władz publicznych,
 oznaczają się stałą wydajnością,

WADY PODATKÓW BEZPOŚREDNICH:
 wpływy podatkowe następują niesystematycznie i z pewnym opóźnieniem,
 są one ostentacyjne w formie, a w skrajnych przypadkach mogą być przyjmowane w świadomości podatnika jako konfiskata,
 łatwość unikania podatków bezpośrednich przez podatników przy jednoczesnym, wyjątkowym rygoryzmie wobec innych podatników,
 ich stosowanie wymaga wysoko wykwalifikowanych i cechujących się walorami moralnymi pracowników aparatu podatkowego,

Comments are closed.