Klasy społeczne

Klasy społeczne, wielkie zbiorowości społeczne chara teryzujące się zróżnicowanym dostępem do bogactwa, władzy i wie¬dzy. Zróżnicowanie to ma charakter trwały (samoodtwarzający się). W innych ujęciach klasy społeczne to zbiorowości różniące się inte¬resami. Ks. Władysław Piwowarski [1993, s. 78] klasę społeczną określa jako „spo¬łeczny podmiot, którego członkowie odzna¬czają się strukturalnie podobnym miejscem w procesie gospodarowania i podobnym społecznym położeniem oraz wspólnymi interesami i w pewnych warunkach także wspólną świadomością swego położenia”.
Klasy społeczne to jeden z podstawo¬wych elementów struktury społecznej, odnoszący się do zasadniczych podziałów (zróżnicowań) występujących w obrębie współczesnych społeczeństw. Ujmując pro¬blem odwrotnie - każde społeczeństwo jest zwykle wewnętrznie zróżnicowane; najistot¬niejsze czynniki zróżnicowania uznać moż¬na za podstawę wyodrębnienia klas społecz¬nych. Klasy uznawane są za wielkie grupy społeczne lub zbiorowości społeczne, war¬stwy społeczne natomiast za zbiory lub ka¬tegorie społeczne.
Klasy mogą być wyodrębniane na pod¬stawie rozmaitych kryteriów. Najczęściej wskazuje się kryteria ekonomiczne, społecz¬ne i świadomościowe. Uwzględnianie wyłącznie czynników ekonomicznych, a zwła¬szcza kryterium własności środków produk¬cji jest (było) charakterystyczne dla ujęć marksistowskich, w których kryteria wyod¬rębniania klas społecznych zawarte w pis¬mach K. Marksa i F. Engelsa próbuje się stosować do analizy współczesnych społe¬czeństw. „Współwystępuje ono również w postaci poglądów akcentujących nie tylko liczebny wzrost, wewnętrzny awans i przo¬dującą rolę klasy robotniczej, ale także nad¬rzędność jej erspektywicznych, a nawet doraźnych interesów wobec reszty społe¬czeństwa” [A. Tyszka 1985, s. 360].
Ralf Dahrendorf [1959, s. 204] przez klasy rozumie grupy pozostające w konflik¬cie - „termin «klasa» oznacza grupy kon¬fliktu generowanego przez zróżnicowaną dystrybucję władzy (authority) w impera-tywnie skoordynowanych związkach (asso-ciations)”.
Stanisław Ossowski [1982] analizując problem struktury klasowej w społecznej świadomości, wyodrębnił trzy zasadnicze typy ujęć:
1)ujęcia dychotomiczne - wyod¬rębnia się w nich dwie przeciwstawne klasy (np. bogaci - biedni, rządzący - rządzeni, wyzyskujący - wyzyskiwani);
2)schemat gradacji - wyodrębnia się przynajmniej trzy klasy: dwie biegunowe i pośrednią. Biorąc pod uwagę wyłącznie jedno kryterium - za¬zwyczaj ekonomiczne (lub kryterium włas¬ności) - tworzy się schemat gradacji pro¬stej. Jeśli pod uwagę bierze się więcej czynników - oprócz kryteriów ekonomicz¬nych także takie czynniki, jak poziom wy¬kształcenia, pochodzenie, styl życia itp. -wówczas tworzony jest schemat gradacji syntetycznej. W jego obrębie braki jednej cechy mogą być kompensowane przez „nadwyżkę” innych cech;
3)ujęcia funk¬cjonalne - kładące nacisk na komplementarność klas; klasy oprócz interesów prze¬ciwnych mają także interesy wspólne (nad¬rzędne). W ujęciu tym klasy są sobie na¬wzajem potrzebne, gdyż każda z nich pełni określone funkcje (zadania), których reali¬zacja jest niezbędna dla istnienia całego systemu społecznego. Przykładem ilustrują¬cym ten typ analizy jest funkcjonalna teoria stratyfikacji K. Davisa i W. Moore’a [1975, s. 464-476]. Ujęcia funkcjonalne są niejako przeciwieństwem ujęć dychotomicznych, w których celowo dokonuje się uproszczenia struktury klasowej do dwóch biegunów, aby zmobilizować „masy” do zmiany ist¬niejącego, niesprawiedliwego porządku spo¬łecznego. Ujęcia funkcjonalne służą nato¬miast raczej podtrzymaniu status quo.

Zmiany struktury społeczeństwa pol¬skiego w okresie powojennym przedstawia¬ne były w kategoriach zaniku podziałów klasowych, nakładania się na podziały kla¬sowe nowych podziałów społeczno-zawodowych lub opisu stanów nierówności i zróżnicowania (zob. [A. Tyszka 1985, s. 353-354]). Po 1989 r. zaczęto podkreślać zna¬czenie klasy średniej w obrębie struktury społecznej; upatruje się w niej czynnik sta¬bilizujący procesy zmian społecznych. Za¬razem jednak pojawiają się głosy, że „zbyt duże są różnice między ludźmi zaliczanymi do «klasy średniej» i zbyt mało mają oni ze sobą wspólnego, aby można było sensownie twierdzić, że razem wzięci-faktycznie tworzą odrębną klasę” [H. Domański 1994, s. 14].
Włodzimierz Wesołowski [1995, s. 307] nawiązując do rozróżnień dokonanych przez Maxa Webera, wyróżnia w obrębie współ¬czesnego społeczeństwa polskiego następu¬jące klasy:
-klasę robotniczą,
- klasę chłopską,
-drobną burżuazję,
-inteligencję i specjalis¬tów,
-klasy uprzywilejowane dzięki włas¬ności i edukacji.
Ryszard Dyoniziak jako zasadnicze elementy struktury społeczeń¬stwa polskiego wskazuje:
-klasę robotniczą,
-klasę chłopską,
-inteligencję i pracowników umysłowych,
-warstwę rządzącą, warstwę prywatnych producentów (poza rolnic¬twem) i handlowców,
-warstwę spółdzielców oraz warstwę sprzedawców ulicznych.

Zaobserwować można pewną niechęć do używania pojęcia „klasa społeczna”. Pojawiają się głosy, że klasy w ogóle nie istnieją. Z jednej strony uwidaczniają się tu reakcje na wieloletnią dominację ideologii marksistowskiej, z drugiej natomiast wyraźnie rysuje się potrzeba ścisłego określe¬nia lub zredefiniowania pojęcia klasy spo¬łecznej. Sam termin jest przy tym kwestią drugoplanową - niezależnie od nazwy istot¬nym czynnikiem, który winien być uwzględ¬niony w analizach socjologicznych, jest wewnętrzne zróżnicowanie i podział społe¬czeństwa na zasadnicze grupy. (A.S.)

Comments are closed.