Mikrostruktury

Mikrostruktury to małe struktury społeczne, których podstawowymi elementami są jednostki lub pełnione przez nie role społeczne. Zasadniczą cechą mikrostruktur są relacje bezpośrednie (face-to-face) między jej członkami. Najważniejszym typem mikrostruktur są małe grupy społeczne (rodzina, grupy rówieśnicze, towarzyskie, pracownicze itp.). Z uwagi na to, że w obrębie mikrostruktur dokonują się procesy socjalizacji, transmisji kulturowej, kontroli społecznej, kształtowania osobowości i wzorów zachowań, zjawiska zachodzące w tej sferze wywierają istotny wpływ na cały system społeczny.
Badania struktury społecznej zmierzają do identyfikacji zasadniczych elementów
danego społeczeństwa, występujących między nimi relacji oraz zachodzących zmian. Radykalna zmiana społeczna wiąże się zwykle ze zmianami struktury społecznej. Rewolucje komunistyczne programowo zakładały eliminowanie klas społecznych mogących stanowić przeszkodę we wprowadzaniu nowego porządku społecznego. Istotnym elementem transformacji ustrojowej wiodącej od systemu opartego na gospodarce sterowanej centralistycznie do gospodarki rynkowej są zmiany zachodzące w obrębie struktury społecznej - rozrost „klasy średniej” jest tego najbardziej widocznym przejawem.
Teorie struktury społecznej stanowią jedną z zasadniczych form wyjaśniania socjologicznego w ujęciu holistycznym. Zakłada się, że określony kształt struktury społecznej (szczególnie makrostruktury) oraz zachodzące w jej obrębie relacje w zasadniczy sposób warunkują przebieg różnorodnych procesów społecznych. W obrębie ujęć marksistowskich związek ten uznawa¬ny był za ściśle deterministyczny, a zależności za jednokierunkowe, tzn. makrostruktura wyłącznie determinowała zjawiska w pozostałych sferach życia społecznego. W wyjaśnianiu wszelkich zjawisk społecznych starano się uwzględniać przede wszystkim aspekt makrospołeczny. W ujęciach współczesnych wyraźniej akcentuje się współzależność zjawisk makro- i mikrospołecznych (zob. [J. Szmatka 1980]). Podejście integrujące ujęcia makro- i mikrospołeczne (zwłaszcza teorię działań społecznych i interakcji) widoczne jest wyraźnie w działalności teoretycznej Jiirgena Habermasa (zob. [K. Hurrelmann 1994, s. 49-52]).
Wiele uwagi poświęca się badaniom zmian zachodzących w obrębie struktur społecznych - procesom formowania się poszczególnych jej elementów, ich przekształceń, zjawiska ruchliwości społecznej. Struktura nie jest czymś sztywnym i niezmiennym. Bogdan W. Mach i Włodzimierz Wesołowski [1982] wyróżniają dystrybucyjne (lub atrybutywne) i relacyjne ujęcia struktury społecznej. W ujęciach dystrybucyjnych podstawowym kryterium wyróżniania poszczególnych grup jako elementów struktury jest stopień partycypacji tych grup w podziale dóbr. Pod uwagę bierze się zagregowane dane dotyczące atrybutów różnych kategorii społecznych - ich poziomu dochodów, zawodu, wykształcenia i bada się stopień ich nierównej dystrybucji w obrębie zbiorowości. W ujęciach relacyjnych pod uwagę bierze się stosunki społeczne występujące między poszczególnymi grupami społecznymi. Struktura charakteryzowana jest przez procesy, w wyniku których dochodzi do formowania się poszczególnych elementów tej struktury. Struktura jest „zbiorem relacji o dającym się odczytać wyraźnym wzorze” [ibidem, s. 49].
Problem trwałości struktury społecznej wyjaśniany jest w kategoriach jej reproduk¬cji. Analizuje się mechanizmy prowadzące do odtwarzania istniejącego kształtu struktury społecznej - dziedziczenia uprzywilejowanej (bądź upośledzonej) pozycji społecznej. Dokonuje się to m.in. w wyniku transmisji wzorów kulturowych w rodzinie (B. Bernstein) kontroli procesu kształcenia (P. Bourdieu), ustanowienia kryteriów i mechanizmów selekcji kadr, ograniczeń instytucjonalnych, w tym zwłaszcza funkcjonowania rynku pracy. Niejednokrotnie podkreśla się, że w niektórych typach struktur występujące nierówności społeczne mają tendencje do pogłębiania się, co może prowadzić do szeregu negatywnych następstw, m.in. marginalizacji i wykluczenia szerokich grup lub konfliktów społecznych. Lewis A. Coser [1966] wskazuje na cechy struktur społecznych prowadzących do powstania konfliktów społecznych. W strukturach elastycznych występuje wielość konfliktów, które krzyżują się wzajemnie, co nie prowadzi do załamania tej struktury. W strukturach sztywnych konflikty są tłumione, co powoduje ich nakładanie się, w efekcie zaistnienie konfliktu stanowi zagrożenie dla istnienia struktury.
Badanie struktury społecznej uwzględniać może także aspekt subiektywny - rozpoznanie, w jaki sposób struktura społeczna jest ujmowana w społecznej świadomości (por. [S. Ossowski 1982]). Pod uwagę bierze się wówczas liczbę wyodrębnionych przez respondentów elementów struktury i wzajemne powiązania między nimi, kryteria rozróżniania, stopień nierówności, typ relacji występujący między nimi (np. harmonia, dysharmonia), możliwości kontaktu itp. (por. [M. Gadomska 1987]). (A.S.)

Comments are closed.