PODSTAWY ROZWOJU REGIONALNEGO

PODSTAWY ROZWOJU REGIONALNEGO

Rozwój w metodologii nauk wiąże się z pojęciem „zmiany” i „struktury”. Procesy rozwoju różne są w warunkach przyrodniczych i społecznych. Rozwój zawsze charakteryzuje się ści-śle określonymi kierunkami zmian. Zmiany te mogą być rozpatrywane w aspekcie ilościo-wym i jakościowym. Zmiany ilościowe dotyczą wzrostu lub zmniejszenia się pewnych cech systemów lub obiektów. Natomiast zmiany jakościowe dotyczą powstania nowych wartości systemów i obiektów.
Teoria rozwoju regionalnego wiąże się ściśle z teorią wzrostu w makroekonomii. W teorii rozwoju regionalnego zakłada się istnienie różnic międzyregionalnych jako cos obiektywne-go. Wiąże się to ściśle z podziałem na regiony silne i słabe. Kryteriami tego podziału są:
• wielkość potencjału gospodarczego i demograficznego,
• efektywność regionalnych struktur gospodarczych,
• jakość życia w poszczególnych regionach,

Wyróżnia się następujące czynniki rozwoju regionalnego:
• ekonomiczne – które dzielą się na tradycyjne (kapitał, ziemia, praca) i nowoczesne (postęp naukowo-techniczny, zmiany w organizacji zarządzania),
• przestrzenne – dotyczą rozmieszczenia różnych elementów sił wytwórczych (zasobów surowcowych i kapitałowych)
• ekonomiczne – dotyczą stanu najważniejszych elementów środowiska przyrodniczego w poszczególnych regionach,
• lokalne – związane są ze stopniem autonomii i mobilności samorządów terytorialnych,
• społeczne – obejmują rozwój różnych instytucji nauki, oświaty, kultury i instytucji tzw. otoczenia biznesu (agencje i fundacje rozwoju regionalnego, inkubatory przed-siębiorczości, instytucje finansowe, banki, giełdy, targi, instytucje konsultingowe, in-stytucje pośrednio wpływające na rozwój regionalny ale stwarzające odpowiedni kli-mat,

W teorii rozwoju regionalnego wyróżnia się kilka koncepcji, doktryn rozwoju regional-nego:
• teoria lokalizacji – według tej doktryny rozwój regionalny jest następstwem kierowa-nych do poszczególnych regionów inwestycji. Teoria ta bazuje na koncepcji Weber’a, według której inwestor szuka takiej lokalizacji, która zapewni mu najniższe koszty i najwyższe zyski,
• teoria biegunów wzrostu – twórca tej teorii jest francuski naukowiec Franciszek Per-roux. Według niego podstawy rozwoju regionu stanowią tzw. bieguny wzrostu. biegu-nami mogą być z jednej strony wybrane przedsiębiorstwa lub branże odznaczające się najwyższą dynamiką rozwoju. Z drugiej zaś strony biegunami wzrostu mogą być wy-brane jednostki lokalne: samorządy, gminy wykazujące się najwyższą mobilnością i przedsiębiorczością,
• koncepcja rozwoju egzogenicznego (odgórnego) – rozwój regionalny powinien być kształtowany przez silny interwencjonizm państwowy. Według tej teorii polityka re-gionalna państwa ma tu olbrzymi wpływ. Koncepcja ta bazowała na teorii tzw. efek-tów zewnętrznych i korzyściach skali, opierając się głównie na teorii Keyns’a. kon-cepcję tę jednak zaczęto odrzucać pod koniec lat 80-tych,
• koncepcja rozwoju endogenicznego (oddolnego albo terytorialnego) – według tej kon-cepcji rozwój regionalny powinien być kształtowany przez autonomiczne samorządy terytorialne bazując na przedsiębiorczości i innowacyjności środowisk lokalnych. ba-zowała ona na doświadczeniach Francji na początku lat 80-tych i niektórych krajów trzeciego świata,
• koncepcja rozwoju zdecentralizowanego – jest ona kompromisem pomiędzy koncep-cją egzogeniczną i endogeniczną. Łączy ona cele makroekonomiczne, sektorowe z określonym stopniem autonomii i jednostek samorządowych,

Mierniki rozwoju regionów

Istotnym elementem w polityce regionalnej jest wybór odpowiednich mierników określają-cych poziom rozwoju i strukturę społeczno-gospodarczą poszczególnych regionów. Polska jako członek Unii Europejskiej musiała przyjąć system statystyki stosowany w UE. Szczegól-nie dotyczy to tzw. klasyfikacji NUTS (nomenklatura jednostki terytorialnej dla celów staty-stycznych). System ten obejmuje podział na trzy poziomy klasyfikacji regionalnej:
• NUTS 1 – na tym szczeblu nie występują w Polsce odpowiednie regiony,
• NUTS 2 – na tym szczeblu występuje 16 województw,
• NUTS 3 – na tym szczeblu występuje 43 grupy powiatów,
oraz dwa dla klasyfikacji lokalnej:
• NUTS 4 – na tym szczeblu występują powiaty,
• NUTS 5 – na tym szczeblu występują gminy,
Przyjęta klasyfikacja jest podstawą sprawozdawczości regionalnej UE oraz dla prowadzenia polityki wspierania rozwoju regionalnego (w szczególności dotyczy to NUTS 2).

W praktyce mierniki rozwoju regionów możemy podzielić pod względem:
• treści,
• formy,
• charakteru,

Z punktu widzenia treści wyróżniamy mierniki:
• podstawowe (ilościowe) – wyrażające wielkości bezwzględne różnych zjawisk np. produkcji, zatrudnienia, inwestycji,
• relatywne (jakościowe) – wyrażające stosunek różnych zjawisk. Wyróżnić tutaj mo-żemy:
 wskaźniki natężenia (nasycenia) np. zatrudnienia w przemyśle na 1000 mieszkań-ców, PKB na 1km2, majątek trwały na 1000 zatrudnionych – wskaźnik natężenia wskazuje jakość relacji,
 wskaźniki struktury – określają udział badanych zjawisk w ogólnej liczbie zjawisk np. udział zatrudnionych w przemyśle w ogólnej liczbie zatrudnionych,
 wskaźniki dynamiki – określają tendencje rozwojowe badanych zjawisk w czasie,

Mierniki z punktu widzenia formy dzielimy na:
• mierniki naturalne – wyrażane w jednostkach fizycznych (tonach, sekundach, kilome-trach, metrach, itp.)
• mierniki wartościowe – wyrażone w wartościach pieniężnych,

Mierniki z punktu widzenia charakteru dzielimy na:
• mierniki syntetyczne – wyrażające wielkości agregatowe różnych zjawisk np. PKB na 1 mieszkańca, produkcja czysta na 1 zatrudnionego,
• mierniki szczegółowe – dotyczące konkretnych jednostek gospodarki narodowej,

W ocenach rozwoju w skali regionalnej stosuje się również różne mierniki określające współ-zależność poszczególnych zjawisk np. relacja „majątek – praca – produkcja”

KM / M * KZ / Z * KP / P

K- przyrost,
M – majątek,
Z – zatrudnienie (praca),
P – produkcja,

Mierniki rozwoju regionów możemy ująć w 5 grupach:
• mierniki produkcji materialnej – wielkość i struktura produkcji, zatrudnienia, środków trwałych, nakładów inwestycji, kosztów materiałów,
• mierniki warunków bytu ludności – PKB na 1 mieszkańca, dochody i oszczędności ludności, wskaźniki warunków mieszkaniowych, wskaźniki ochrony zdrowia i opieki społecznej,
• mierniki struktury społeczno-zawodowej ludności – liczba i struktura ludności, gę-stość zaludnienia, współczynnik przyrostu naturalnego, wskaźnik migracji, struktura ludności według głównych źródeł utrzymania,
• mierniki urbanizacji – procent ludności miejskiej, gęstość sieci miast, wskaźnik infra-struktury gospodarki komunalnej,
• mierniki zasobów środowiska przyrodniczego – walory krajobrazowe, klimat, jakość gleb, zasoby surowcowe i wodne,

Przedstawiony system mierników jest podstawą do oceny konkurencyjności poszczególnych regionów i opracowania szczegółowych programów rozwoju. Uzupełnieniem prezentowa-nych mierników rozwoju są różne ujęcia kartograficzne stanowiące ilustracje zagospodaro-wania przestrzennego badanych obszarów. Zjawiska gospodarcze i społeczne mogą być pre-zentowane w sposób punktowy (np. rozmieszczenie miast), liniowy (np. sieć drogowa i kole-jowa) oraz powierzchniowy (np. okręgi przemysłowe, regiony rolnicze).

Klasyfikacja poziomu rozwoju regionalnego

W badaniach regionalnych przyjmowano różne zestawy mierników jednak badania te nie da-wały jednoznacznych ocen w zakresie poziomu rozwoju poszczególnych regionów. Wiązało się to z nieporównywalnością przyjmowanych mierników, stąd kluczowe znaczenie ma wybór metody, która pozwoliłaby na otrzymanie syntetycznego (agregatowego) wskaźnika poziomu rozwoju dla każdego regionu. Podstawa może być tutaj normalizacja albo standaryzacja po-szczególnych mierników. Pozwala to na wykorzystanie metody Perkala. Metoda ta obejmuje dwa etapy:
I etap obejmuje normalizację przyjętych do badań mierników rozwoju regionów. Pod-stawą jest tutaj następujący wzór:

• II etap – obliczenie syntetycznych wskaźników poziomu rozwoju dla poszczególnych
regionów. Wykorzystujemy tutaj następujący wzór:

Metoda Pekala pozwala na klasyfikacje nie tylko poziomu rozwoju regionów ale też innych zjawisk gospodarczych i społecznych. Metoda ta dostarcza dogodne schematy klasyfikacyjne do regionalizacji i rejonizacji. Podstawową zaletą metody Pekala jest prosta procedura obli-czeniowa. Natomiast jej wadą jest przypisywanie jednakowej wagi albo rangi dla poszczegól-nych mierników. Niemniej jednak metoda Pekala wykazuje wyraźną przewagę nad metodą punktową i metodami kartograficznymi.

Comments are closed.