MAKROSTRUKTURY

MAKROSTRUKTURY
Struktura społeczna - układ różnorod¬nych elementów oraz procesów i relacji występujących między nimi. Elementami tymi są najczęściej zbiorowości społeczne, grupy, społeczności lokalne, instytucje, role społeczne itp. „oznacza ona taki sposób ułożenia elementów składowych, aby mogły one wykonywać swoje funkcje uzupełniając się i harmonizując, tak aby grupa jako całość mogła się utrzymać i rozwijać”. W socjologii wyodrębnia się trzy typy struktur społecznych: makro-, mezo- i mikrostruktury.
Makrostruktury to duże struktury społeczne, których elementami są zbiorowości (grupy). Do makrostruktur zalicza się takie zbiorowości, jak naród, klasy, warstwy, zbiorowości terytorialne, wyznaniowe, etniczne itp.
Mezostruktura (gr. mesos - środkowy) to struktura pośrednia pod względem rozmiarów i cech między makro i mikrostrukturą.
Mikrostruktury to małe struktury społeczne, których podstawowymi elementami są jednostki lub pełnione przez nie role społeczne. Zasadniczą cechą mikrostruktur są relacje bezpośrednie (face-to-face) między jej członkami. Najważniejszym typem mikrostruktur są małe grupy społeczne.
Bogdan W. Mach i Włodzimierz Wesołowski wyróżniają dystrybucyjne (lub atrybutywne) i relacyjne ujęcia struktury społecznej. W ujęciach dystrybucyjnych podstawowym kryterium wyróżniania poszczególnych grup jako elementów struktury jest stopień partycypacji tych grup w podziale dóbr. Pod uwagę bierze się zagregowane dane dotyczące atrybutów różnych kategorii społecznych - ich poziomu dochodów, zawodu, wykształcenia i bada się stopień ich nierównej dystrybucji w obrębie zbiorowości. W ujęciach relacyjnych pod uwagę bierze się stosunki społeczne występujące między poszczególnymi grupami społecznymi. Struktura charakteryzowana jest przez procesy, w wyniku których dochodzi do formowania się poszczególnych elementów tej struktury. Struktura jest „zbiorem relacji o dającym się odczytać wyraźnym wzorze”
Stratyfikacja społeczna - uwarstwienie społeczne, układ warstw i klas społecznych w danym społeczeństwie.
Klasy społeczne, wielkie zbiorowości społeczne charakteryzujące się zróżnicowanym dostępem do bogactwa, władzy i wiedzy. Zróżnicowanie to ma charakter trwały. Klasy społeczne to jeden z podstawo¬wych elementów struktury społecznej, odnoszący się do zasadniczych podziałów (zróżnicowań) występujących w obrębie współczesnych społeczeństw. Klasy uznawane są za wielkie grupy społeczne lub zbiorowości społeczne, warstwy społeczne natomiast za zbiory lub kategorie społeczne.Klasy mogą być wyodrębniane na pod¬stawie rozmaitych kryteriów. Najczęściej wskazuje się kryteria ekonomiczne, społeczne i świadomościowe.
Trzy zasadnicze typy ujęć klas społecznych wg Stanisława Ossowskiego:
ujęcia dychotomiczne - wyodrębnia się w nich dwie przeciwstawne klasy (np. bogaci - biedni, rządzący - rządzeni, wyzyskujący - wyzyskiwani);
schemat gradacji - wyodrębnia się przynajmniej trzy klasy: dwie biegunowe i pośrednią. Biorąc pod uwagę wyłącznie jedno kryterium - zazwyczaj ekonomiczne (lub kryterium własności) - tworzy się schemat gradacji prostej. Jeśli pod uwagę bierze się więcej czynników - oprócz kryteriów ekonomicznych także takie czynniki, jak poziom wykształcenia, pochodzenie, styl życia itp. -wówczas tworzony jest schemat gradacji syntetycznej. W jego obrębie braki jednej cechy mogą być kompensowane przez „nadwyżkę” innych cech;
ujęcia funkcjonalne - kładące nacisk na komplementarność klas; klasy oprócz interesów przeiwnych mają także interesy wspólne (nadrzędne). W ujęciu tym klasy są sobie nawzajem potrzebne, gdyż każda z nich pełni określone funkcje (zadania), których realizacja jest niezbędna dla istnienia całego systemu społecznego.
Zmiany struktury społeczeństwa polskiego w okresie powojennym - przedstawiane były w kategoriach zaniku podziałów klasowych, nakładania się na podziały klasowe nowych podziałów społeczno-zawodowych lub opisu stanów nierówności i zróżnicowania Po 1989 r. zaczęto podkreślać znaczenie klasy średniej w obrębie struktury społecznej; upatruje się w niej czynnik stabilizujący procesy zmian społecznych. Zarazem jednak pojawiają się głosy, że „zbyt duże są różnice między ludźmi zaliczanymi do «klasy średniej» i zbyt mało mają oni ze sobą wspólnego, aby można było sensownie twierdzić, że razem wzięci-faktycznie tworzą odrębną klasę”
Zmiana społeczna, różnica między stanami danego zjawiska społecznego w dwóch przekrojach czasowych. Ciąg zmian społecznych zachodzących w czasie określa się jako proces społeczny. Zmiany mające cha¬rakter kierunkowy określa się jako rozwój społeczny. W zależności od poziomu, na którym występują, wyróżnia się zmiany makrospołeczne lub mikrospołeczne. Jak się często wskazuje skuteczność zmian typu makrospołecznego w znacznym stopniu uzależniona jest od dokonania się odpowiednich przeobrażeń na poziomie mikrostrukturalnym, zwłaszcza w różnego typu grupach społecznych. W zależności od źródeł zmiany wyodrębnia się zmiany wewnętrzne (endogenne) i zewnętrzne (egzogenne). Czynnikami zewnętrznymi wywołującymi zmiany społeczne są m.in. wojny i podboje, migracje, wymiana handlowa i różnego typu kontakty międzykulturowe. zmiany o charakterze cywilizacyjnym, a więc dotyczące wynalazków w sferze technicznej, odkryć naukowych itp. Zmiany wewnętrzne. - system społeczny mocą wewnętrznej dynamiki sam generuje niektóre zmiany zachodzące w jego obrębie. Na¬tomiast w innych przypadkach nie dopuszcza do ich zajścia.
Zmiana immanentna; system społeczny ulega nieustannym zmianom dzięki samemu swemu istnieniu i w wyniku działań ludzi. „Racją lub przyczyną zmiany każdego systemu społeczno-kulturowego jest sam system i nie należy jej upatrywać w niczym innym” Czynniki zewnętrzne mogą jedynie wzmacniać bądź osłabiać tendencje już powstałe w obrębie danego systemu. Pomijanie czynnika zmian społecznych charakterystyczne jest dla teorii integracyjnych, które początkowo stosowane były głównie do badania społeczności przedpiśmiennych (funkcjonalizm). W społeczeństwach tych zmiany dokonują się w sposób niezauważalny - pod warunkiem, że nie następuje ich dezorganizacja na skutek przełamania izolacji i kontaktu kulturowego ze społeczeństwami „nowoczesnymi”. W społecznościach tych zmiana traktowana jest jako coś samo przez się negatywnego, a zwyczaj oraz tradycja mają znaczenie rozstrzygające.
Industrializacja i społeczeństwo postindustrialne - uprzemysłowienie, proces szybszego rozwoju przemysłu w stosunku do innych działów gospodarki i wynikający z tego zwiększony udział przemysłu we wzroście dochodu narodowego oraz zwiększanie się liczby zatrudnionych w tym dziale gospodarki. Odnośnie społeczeństwa to na podstawie rzeczywistości: górnicy, PKP, stocznie, huty itp.
Podklasa – cechy charakterystyczne: „brak kwalifikacji, bezrobocie, zamieszkiwanie w szczegól¬nych rejonach miast i zależność od opieki społecznej. Wielu członków podklasy należy do mniejszości etnicznych i żyje w niekompletnych rodzinach. Wykazują też oni skłonność do aberracyjnych zachowań”. Owe aberracyjne zachowania to nadużywanie alkoholu i narkotyków, a także skłon¬ność do zachowań przestępczych. Podklasa usytuowana jest w najbiedniejszych rejonach miasta, tworzących często wyizolowane getta. Niektórzy autorzy (np. Robert Reischauer) podklasę określają jako „populację biedną, niewykwalifikowaną i niewykształconą, a także o ograniczonej aktywności zawodowej.
Stratyfikacja (uwarstwienie społeczne), hierarchiczny układ struktury społecznej, którego zasadniczym elementem są warstwy społeczne. Podział społeczeństwa na warstwy zakłada występowanie nierówności społecznych pod względem poziomu uzyskiwanych dochodów, pozycji społecznej, wykształcenia, stylu życia, prestiżu itp. sześć warstw społecznych (nazywanych zgodnie z tradycją socjologii amerykańskiej klasami - class): warstwę wyższą (upper), średnią (middle) i niższą (lower), a w obrębie każdej z nich wyróżnili jeszcze warstwy wyższą i niższą. We wszystkich tych po¬działach pod uwagę bierze się nie tylko kryteria ekonomiczne (dochód), lecz także styl życia - liczy się zarówno sposób uzyskiwania pieniędzy, jak i styl ich wydawania.
Koncepcja dekompozycji, jeden ze sposobów analizy i opisu przekształceń struktury społecznej. Dekompozycja odnosi się do cech położenia społecznego (pochodzenie, poziom dochodów, wykształcenie, styl życia itp.)
Reprodukowanie struktury społecznej - odtwarzanie (w czasie) liczby i struktury ludności pod wpływem ruchu naturalnego i wędrówkowego. Zobacz Ruchliwość społeczna.
Ruchliwość społeczna (mobilność społeczna), zmiana pozycji jednostki lub grupy w obrębie społeczeństwa zróżnicowanego strukturalnie. Wyróżnia się dwa typy ruchliwości społecznej - ruchliwość pionową (wertykalną) i poziomą (horyzontalną). Pierwszy typ - ruchliwość pionowa - to zmiana miejsca w systemie hierarchizacji społecznej. Może on przybierać formę awansu lub degradacji. ruchliwość pozioma - to przejście podmiotu z jednej sfery działalności do innej, np. w wyniku zmiany zawodu.
Ruchliwość międzygeneracyjna (między-pokoleniowa) to porównanie pozycji zajmowanej przez jednostkę z pozycją społeczną rodziców.
Ruchliwość wewnątrzgeneracyjna (wewnątrzpokoleniowa) to porównanie pozycji jednostki w różnych momentach jej drogi życiowej (kariery zawodowej).
Warstwa społeczna, „zbiór (agregat) jednostek o podobnej zazwyczaj sytuacji gospodarczej i zbliżonym poziomie kultury, którym obyczaj, tradycja i wszelkiego rodza¬ju obowiązujące zasady hierarchizacji społecznej wyznaczają dosyć wyraźnie określone i trwałe stanowisko nadrzędne, względnie podrzędne, w stosunkach z przedstawicielami innych warstw” Typ idealny warstwy tworzą jednostki o bardzo podobnych „profilach” Czynnikami, które w istotny sposób wyznaczają miejsce jednostki w ramach systemu stratyfikacyjnego - są: typ zawodu, wysokość dochodów, poziom wykształcenia.

Comments are closed.