POWSTANIE I ZGAŚNIECIA WŁADZY OJCOWSKIEJ

POWSTANIE I ZGAŚNIECIA WŁADZY OJCOWSKIEJ

Władzę ojcowską (patria potestas) nabywał ojciec nad dziećmi, które znalazły się w rodzinie zgodnie z określonymi wymogami prawa- zrodzone z iustum matrimonium, dzieci przysposobione, lub dzieci legitymowane.
Dzieci pozamałżeńskie nie wchodziły pod patria potestas. Dzieci takie nabywały taki status jaki miała ich matka w chwili urodzenia dziecka. W okresie cesarstwa wykształciła się reguła, że dziecko niewolnicy rodzi się wolne, gdy jego matka była wolna w chwili poczęcia, bądź w chwili urodzenia (favor libertatis).
Dziecko zrodzone z iustum matrimonium (decydowała chwila poczęcia dziecka) wchodziło pod patria potestas ojca (dziadka) i nabywało jego prawa w rodzinie.

POWSTANIE WŁADZY OJCOWSKIEJ (patria potestas)
1. Urodzenie z iustum matrimonium
Ojciec nabywa patria potestas nad dziećmi zrodzonymi tylko z iustum matrimonium oraz nad swymi wnukami- dziećmi syna, o ile ten pozostawał pod jego władzą.
W praktyce dla ustalenia, czy dziecko urodziło się z iustum matrimonium stosowano dwa domniemania:
• Minimalny i maksymalny czas trwania ciąży- dziecko pochodzi z małżeństwa, jeśli urodziło się nie wcześniej niż w 182 dniu po jego zawarciu i nie później niż w 300 dniu po rozwiązaniu małżeństwa.
• Ojcem dziecka jest mąż matki. Domniemanie to można było jednak obalić udowadniając, iż ojcostwo było niemożliwe, ponieważ mąż w okresie poczęcia dziecka był nieobecny.
2. Przysposobienie
• Adoptio- w ścisłym tego słowa znaczeniu . Adoptować można było tylko osobę alieni iuris. Czynność ta była bardzo skomplikowana i jeszcze za czasów Gaiusa dokonywana za pomocą macipatio i in iure cessio. Uciążliwe było adoptowanie syna, gdyż zgodnie z przepisami ustawy XII tablic wychodziło on spod patria potates ojca dopiero po trzykrotnej sprzedaży. Po trzykrotnej sprzedaży przeprowadzano pozorny proces windykacyjny (in iure cessio) następnie pretor dokonywał addictio i z tą chwilą syn wchodził do nowej rodziny agnacyjnej zrywając wszelką więź ze starą rodziną.
Justynian zreformował adoptio. W zależności od osoby i skutków rozróżniał:
 Adoptio plena- miała miejsce wtedy, gdy adoptującym był krewny wstępny (ascendent) adoptowanego. Adoptowany wchodził pod władzę ojcowską adoptującego.
 Adoptio minus plena- Adoptującym była osoba obca. Adoptowany nie przechodził pod jej władzę. Otrzymywał jednak prawo do beztestamentowego dziedziczenia.
Procedurę adoptio Justynian zastąpił postępowaniem polegającym na złożeniu do protokołu prze urzędnikiem (iudex) oświadczenia woli zarówno adoptującego, jak i oddającego w adopcję w obecności adoptowanego, który ( o ile było osobą dojrzałą) musiał wyrazić zgodę. Dopuści też możliwość adopcji przez kobietę, której dzieci zmarły.
• Adrogatio- W rodzinach bezpotomnych starano się zapewnić kontynuację rodu. Następowało to w tej właśnie formie. Przysposabianą osobą był dojrzały mężczyzna sui iuris. Ten rodzaj przysposobienia pociągał za sobą daleko idące skutki: osoba sui iuris stawała się osobą alieni iuris czyli traciła podmiotowość prawną. Adrogatio odbywało się przy współudziale zgromadzenia ludowego (comitia curiata). Najpierw kolegium pontyfików badało czy adrogatio spełnia określone wymogi. Od I wieku p.n.e. adrogujący składał przysięgę (iusiurandum), iż jego zamiary wobec adrogowanego są słuszne i uczciwe. Adrogujący zapytywał (rogare) zebranych na zgromadzeniu ludowym czy zgadzają się na to, aby miał nad adrogowanym taką władzę jak nad synem zrodzonym z małżeństwa. Zebrani udzielali pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi. Początkowo można było adrogowac tylko dojrzałych mężczyzn sui iuris. Od początku pryncypatu również osoby niedojrzałe , a od cesarza Dioklecjana kobiety.
3. Legitimatio (legitymacja)- wykształcona w okresie pryncypatu dzieci zrodzonych z konkubinatu (liberi naturales). Legitymowane dziecko wchodziło pod patria potestas uzyskując pozycję dziecka zrodzonego z iustum matrimonium.
Odbywała się ona w dwóch formach:
• Zawarcie późniejszego małżeństwa między konkubentami (legitimatio per subsequens matrimonium)
• Reskrypt cesarski- wydany na wniosek naturalnego ojca, gdy nie możliwe było małżeństwao np. na skutek śmierci konkubiny.

WYJŚCIE SPOD PATRIA POTESTAS:
Patria potestas trwała aż do śmierci ojca niezależnie od wieku dzieci.
Wyjątki:
1) Synowie, gdy byli wybierani na najwyższe urzędy kapłańskie.
2) Córki, gdy stawały się westalkami.
3) Na skutek skazującego wyroku na ojca: (utrata obywatelstwa rzymskiego, roboty w kopalni)
4) Popadnięcie ojca w niewolę wojenną (należało czekać na jego powrót; położenie prawne dziecka było w zawieszeniu. Po powrocie ojciec odzyskiwał swe uprawnienia na mocy ius postliminii)
5) Emancipatio- ojciec sprzedawał syna trzykrotnie zaufanej osobie, która wyzwalała go za pomocą manumissio. Córki czy wnuczki wystarczyło sprzedać jeden raz. W prawie poklasycznym dopuszczono możliwość emancypacji poprzez reskrypt cesarki, a od Justyniana przez oświadczenie woli przed sądem. Emancypatio powodowało, iż syn wychodził spod patria potates ojca, ale jednocześnie zrywał z nim wszelkie więzi pokrewieństwa agnacyjnego (był wiec wykluczony w kręgu dziedziców ustawowych).

Comments are closed.