Henry James (1843-1916) - Historia literatury amerykańskiej

Henry James (1843-1916) - Historia literatury amerykańskiej

Prezentował nową jakość w powieści amerykańskiej, choć jego amerykańskość można zakwestionować, gdyż przez dłuższy czas przebywał w Anglii, gdzie studiował, część jego utworów również tam powstała. Są więc Anglicy, który twierdzą że James jest pisarzem angielskim – ale to kwestia dyskusyjna. Jego młodszy brat był twórcą amerykańskiego pragmatyzmu – William James. Ojciec, Henry James Senior również stworzył własny system filozoficzno-etyczny: człowiek posiada własny instynkt moralny, na tyle silne, że tworzy wszystko mniej lub bardziej świadomie w celu realizacji własnego altruizmu – dzieje się tak dlatego, że człowiek ma zakorzenioną idealną świadomość moralno-etyczną, która sprawia, że pragnie idealnej i harmonijnej koegzystencji ze społeczeństwem,
Henry James sporo skorzystał z poglądów ojca i brata: stworzył powieść realistyczną, w której analizował stosunki człowieka ze społeczeństwem. Normy społeczne kształtują drogę człowieka w społeczeństwie, ale niekiedy to kształtowanie może być negatywne, mogą ograniczyć jednostkę. James do takiego twierdzenia podchodził połowicznie, opisując wszelkiego rodzaju relacje między jednostką a społeczeństwem – ten wpływ nie zawsze był tak bardzo negatywny, społeczeństwo nas edukuje i kształtuje, pozwala się realizować.
James był jednym z pierwszych pisarzy na świecie którzy zaczęli tworzyć w pełni realistyczną powieść psychologiczną . Wcześniej realizm wynikał z założenia ukazania rzeczywistości społecznej takiej jakiej jest ( np. codzienne czynności), a James postanowił ukazać tą rzeczywistość pod kątem tego co ludzie myślą i odczuwają. Wynikało to też z rodzinnego zainteresowania psychologią – James uważał że nie można stworzyć dobrego bohatera literackiego jeśli nie da się psychologicznie uzasadnić jego zachowania. Pod tym kątem był pierwszym nowoczesnym pisarzem – jego bohaterowie to ludzi z krwi i kości, mają odczucia, motywacje, swoje przekonania, nie są symbolami ani archetypami.

„The Beast In the Jungle” – pierwsze opowiadanie Jamesa z roku 1903, w której podkreśla niszczycielskie działanie egoizmu. U Jamesa egoizm i egocentryzm stoją zawsze na pierwszym planie, skupienie na sobie jego bohaterów było przyczyną konfliktów w jego powieściach.

Tworzył bardzo wiele powieści międzynarodowych, gdzie popularyzował międzynarodowe problemy. Zbudował schemat napięcia między Europą a Ameryką, tą opozycję przedstawiał w ten sposób, że Europa jest źródłem kultury i tradycji, a w Ameryce mamy swobodę i brak skrępowania tą tradycją. James wprawdzie twierdził, że „gleba w Ameryce jest zbyt młoda, by coś w niej zasadzić” ale za to Europa jest zbyt skostniała, ale i tak z tej tradycji można czerpać.

Był jednym z pisarzy, który zajmował się zdefiniowaniem amerykańskiego charakteru, starał się stworzyć postać, w której ściera się amerykańska niewinność z doświadczeniem, zakładał że w umyśle bohatera ścierają się różne wątki: niewinność i doświadczenie – te wątki również ścierają się w społeczeństwie, są ludzie którzy preferują niewinność i tacy co wolą doświadczenie, więc konflikty w społeczeństwie biorą się z tego, że nie wszyscy są na równych etapach w przechodzeniu od niewinności do doświadczenia.

Można podzielić twórczość Jamesa na trzy okresy.

W 1 okresie twórczości głównie zajmował się zestawieniem Ameryki z Europą, ale z amerykańskiego punktu widzenia, jego bohaterowie to Amerykanie, tworzy amerykański charakter

A Passionate Pilgrim(1875) - nowela
The Madonna of the Future( 1879) - nowela
Roderick Hudson – powieść( 1876)
Te 3 pozycje dotyczą jednego wątku: amerykańskich artystów szukających inspiracji we Włoszech, gdzie będą mogli czerpać z tradycji i rozwijać umiejętności przez kontakt z otoczeniem i wielowiekową tradycją. Bardzo często okazuje się to niezbyt udaną decyzją, np. u Rodericka Hudsona kończy się to samobójstwem, którego podłożem jest rozczarowanie wynikające z konfrontacji kulturowej: tej kulturą, którą się zastało z tą kulturą którą się poznawało.

The American – powieść powstająca w latach 1876-77, jej bohaterem jest typowy selfmade man: udaje się do Europy by poszukiwać dziedzictwa kulturowego oraz żony (!?!). Kulturowe poszukiwania się udają, matrymonialne nie bardzo, bo bohater nawet podoba się swojej wybrance a ona jemu, ale rodzina wybranki ma sporo uprzedzeń do postaci głównego bohatera ze względu na jego amerykańskość. Młodzieniec wraca upokorzony do Stanów, ale po części jest wzbogacony duchowo,a nazywa się on w bardzo istotny sposób: Christopher Newman: Christopher od Kolumba – odkrywa nowe światy, Newman – staje się nowym człowiekiem, odkrywa samego siebie.

The Portrait of a Lady – najgrubsza powieść Jamesa, powstała w 1881. Typowy przykład zestawienia niewinności z doświadczeniem, i braku tejże naiwności i niewinności, zestawienie ideału z wyrachowaniem. Bohaterka nazywa się Isabela Archer, wielu mężczyzn stara się o jej rękę, ona odrzuca tego, który był ideałem , a wybiera nikczemnika. Jest manipulowana przez przyjaciółkę, nie wie czy zostać w tym nieszczęsnym układzie, ale szlachetność nakazuje jej w tym pozostać, chodzi tu również o przybraną córkę. Jej doświadczenie to również poznanie istoty zla, które tworzą sami ludzie.
Ta powieść jak i utwór Daisy Miller wprowadzają nową jakość w literaturze: tzw. american girl czyli osoba niewinna prawa, szlachetna, niezepsuta choć o nie za bardzo wysublimowanym charakterze.
Od Izabeli Archer wzięła się kolejna cecha psychologiczna , którą stworzył James – tzw. moralna spontaniczność: związane z american girl, która podejmuje decyzje spontaniczne, ale dzięki jej wspaniałemu, niewinnemu i moralnemu charakterami te decyzje są umoralnione.

Washington Square – powieść, ukoronowanie pierwszego okresu twórczości z roku 1880, główną bohaterką jest kobieta, która również realizuje swoją idealną, szlachetno-moralną i spontaniczną ścieżkę, nie podejmuje decyzji kierowanych egoizmem. James stworzył dwie przeciwlegle cechy charakteru: egoizm( bardzo destruktywny) i altruizm. Na tym podziale również oparte są jego postacie, ale zawsze jest uzasadnienie dla ich decyzji.

The Bostonians ( 1886)- powieść zawierająca aluzje do homoseksualizmu ( nowość!) i feminizmu. James uważał że ideologia i działalność feministyczna zabijają w kobietach naturalną wrażliwość. Jego wszystkie american girl były osobami bardzo wrażliwymi, dalekiego od feminizmu.

Drugi okres twórczości:
Nie chodzi o to że James jakoś szczególnie się rozwijał, tylko zmieniły się jego zainteresowania, nie pisze już tylko o Amerykanach

The Princes Casamassima( 1886)- powieść o tematyce bardzo szeroko społecznej: opowiada o synu arystokraty i prostytutki, którego próbowano przekonać do dokonaniu zamachu na księciu, co zleciła pewna terrorystyczna organizacja. Moralny problem bohatera jest następujący: czy wyższy cel społeczny może usankcjonować morderstwo czy też nie? Problem był aż tak duży, że bohater popełnił samobójstwo .

The Spoils of Poyton( 1897) - utwór o mieszczanach, presji społecznej, przynależności do klas społecznej

What Maisie Knew – powieść, w której dokonano po raz pierwszy bardzo dokładnego i rewelacyjnego studium psychiki dziecka, całość rzeczywistości, świat i relacje społeczne jest widziana oczami dziecka, według niej na początku wszystko jest doskonale ,ale później dostrzega wszystkie ułomności tego świata, obserwuje swojego ojca, matkę, ojczyma i macochę – ojczym i macocha okazują się bardziej bliżsi jej sercu. Etyka dobra i zła według czystych, czarno- białych podziałów tu nie obowiązuje.

Wiele podobnej tematyki pojawia się w poniższych nowelach:
“The Death of the Lion”
“The Middle Years”
“The Next Time”

Trzeci okres: mniej skupiał się na zestawieniu Europa-Ameryka, bardziej na psychice bohaterów

The Ambassadors ( 1903) – opowieść obyczajowa i psychologiczna o dwóch przyjaciołach, z których jeden wyrusza do Europy w poszukiwaniu szczęścia, za nim wyrusza jego przyjaciel wyrusza jego śladem, bo rodzina tego pierwszego nakłoniła go by ściągnął delikwenta z powrotem do Ameryki gdzie czeka na niego życie rodzinne i spadek. Ale przyjaciel po przyjechaniu do Europy uświadamia sobie że nie wszystko jest oczywiście takie proste, a zwłaszcza przywiezienie tego drugiego z Europy .

The Wings of Dove (1902) – bardzo podobna powieść do “Portretu damy”, również opowiada o american girl i instynkcie moralnym, główna bohaterka nazywa się Milly Theale, która jest bardzo ciężko chora . Ma przyjaciółkę Kate, ale Kate wcale nie jest tak dobrą przyjaciółką, bo namawia swojego ukochanego, by zalecał się do Milli, ożenił się z nią, a jak Milli umrze, to odziedziczy jej majątek. Wszystko idzie zgodnie z planem, ale Milli za życia planuje zemstę zza grobu ( albo też jest doskonałym psychologiem), bo wie że po jej śmierci związek Kate i ukochanego rozpadnie się, fortuna to wszystko przypieczętuje, bo Kate i Merton Densher to ludzie już upadli – nie są w stanie stworzyć związku ani ze sobą ani dobrze funkcjonować w społeczeństwie .

The Golden Bowl (1904) - opowiada o oszukanych oszustach. Pewien milioner i jego córka wyruszają do Europy, gdzie każde z nich chce zdobyć tam małżonka. Zdobywają ich z powodu swojej pozycji społecznej, ale nie wiedzą o jednym dość istotnym szczególe – że narzeczona ojca i narzeczony córki kiedyś byli razem i znowu mają ze sobą romans, więc nic dobrego tego nie wynika.

Trzeci okres w twórczości Jamesa krytycy uważają za ukoronowanie jego twórczości. Nowością było to, że wprowadził narrację, wydarzenia są oddane bardzo wiernie a świat opisany bardzo realistyczny. Jest to wszystko opisywane z punktu widzenia ludzkiej psychiki z odniesieniem do ludzkich przeżyć. Czytelnik nabiera przekonania, że człowiek nie jest jednoznaczny, ma skomplikowaną psychikę – tym samym James wprowadza wiele niedopowiedzeń.

Te ostatnie tytuły już nie są tak bardzo związane z realizmem psychologicznym:

The American Scene ( 1907) – reportaż o podróży po Ameryce, bardzo nostalgiczny: dawniej ludzie byli bardziej idealistyczni, a teraz decyzjami kieruje zimny materializm.

The Joly Corner, A Round of Visits - opowiadania o powrocie Amerykanina do ojczyzny, powrocie do amerykańskich korzeni

The Turn of the Screw( 1898) – trudna do zakwalifikowanie w którymkolwiek z okresów Jamesa, bo to powieść gotycka.

One Response to “Henry James (1843-1916) - Historia literatury amerykańskiej”

  1. świetna stronka!