JUGOSŁAWIA - Historia współczesnych krajów Europy Środkowo - Wschodniej

JUGOSŁAWIA - Historia współczesnych krajów Europy Środkowo - Wschodniej

Specyfika Jugosławii:

Komuniści zdobyli władzę walcząc w czasie II wojny światowej. Władza komunistyczna nie była przenoszona za wojskami sowieckimi. Komuniści, można powiedzieć, zdobyli ją samodzielnie bez pomocy ZSRR.
W Jugosławii w czasie II wojny światowej występował szereg zjawisk, które istniały co prawda także w innych krajach EŚW, ale właśnie tutaj się skumulowały. Te zjawiska to:
• Rozbicie, rozczłonkowanie państwa:
 W obrębie Włoch znalazła się część Dalmacji, Kosowo, zachodnia część Macedonii.
 Utworzono państwo serbskie generała Milana Nedicia, które pozostawało w zależności od III Rzeszy.
 Niezależne Państwo Chorwackie Ante Pavelicia obejmowało Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, część Dalmacji.
 Część Jugosławii włączono do III Rzeszy a część do Bułgarii (część Serbii i Macedonii).
Rozpad Jugosławii miał ten skutek, że walka z okupantem (czy raczej z okupantami, bo było ich wielu) toczyła się na różnych frontach.
• Okupacja
• Kolaboracja
• Ruch oporu
W Jugosławii najbardziej znany i najsilniejszy był właśnie komunistyczny ruch oporu, odnosił duże sukcesy. Ruch oporu Draży Mihajlovicia (czetnicy), mimo że jugosłowiański rząd emigracyjny uznał go za swoje wojska, miał dużo mniejsze znaczenie. Był tylko serbskim ruchem oporu, składały się na niego tylko serbskie oddziały. W innych krajach także powstawały „miejscowe” ruchy oporu. Na przykład Gwardia Krajowa w Słowenii, nie miała ona jednak zasięgu ogólno-jugosłowiańskiego a jedynie narodowy. Podobnie było w Macedonii.
Pani profesor podkreśla, że powinien nas dziwić fakt, że nie powstała żadna silna partia, która mogłaby konkurować z komunistami (partia nie narodowa, ale ogólno-jugosłowiańska). Wszyscy liczyli w tym zakresie na ruch chorwacki. Jednak Chorwaci byli usatysfakcjonowani, że mają własne państwo. Szczególnie, że mimo silnych ambicji, nie udało im się tego osiągnąć w okresie międzywojennym. Z tego powodu, mimo że państwo chorwackie było państwem faszystowskim, nie powstał na terenie państwa chorwackiego alternatywny ruch.

Wojna domowa

Jeszcze przed końcem II wojny światowej doszło do wojny domowej. Pani profesor wysunęła kiedyś tezę, że zginęło w niej więcej ludzi niż w wojnie z okupantem.
Komunistyczna Partia Jugosławii (KPJ) czuła się uprawniona do przejęcia władzy. Walczyła o tą władzę zarówno z ustaszami Ante Pavelicia, jak i z Gwardią Narodową w Słowenii i Michajłowem na teranie Macedonii. Nie była to walka w okupantem, ale z regionalnymi ogniwami przyszłej Jugosławii, dlatego mówimy o wojnie domowej.
KPJ była wyjątkowo silna także dlatego, że w innych krajach nie było odpowiedniej kadry komunistycznej. W latach trzydziestych czystki wśród komunistów miały w Jugosławii dużo mniejszy zasięg niż gdzie indziej. Pod koniec wojny doliczono się 8 – 12 tysięcy komunistów, na czele z Josipem Broz Tito, którego już wtedy uważano za przywódcę czy wręcz ojca komunistów.
Czy KPJ była zależna od Moskwy? Tak, na początku Tito reprezentował poglądy takie jak Stalin. Czasem próbował go nawet wyprzedzać w okrucieństwie, cały czas jednak był mu posłuszny. Tito był zależny od Moskwy i działał pod jej dyktando, czego dowody znaleźć można w ówczesnych programach partii. W pierwszym okresie Tito i KPJ uzyskiwali duża aprobatę Moskwy dla swych działań, w przeciwieństwie na przykład do Komunistycznej Partii Bułgarii. Pewnie dlatego, że to Tito dysponował silną partyzantką i samodzielnie wywalczył komunizm w Jugosławii.
Z czasem Tito stawał się coraz bardziej niezależny wobec Moskwy. Już w pierwszym okresie uwidaczniają się pewne detale i niuanse, które z czasem zaczynają przybierać na sile. Przykłady pierwszych nieporozumień: Do czerwca 1941 roku, do agresji Niemiec na Związek Radziecki, Stalin prowadził wojnę z faszyzmem. Po agresji mówi się już o wojnie ojczyźnianej. Tymczasem Jugosławia została zaatakowana już w kwietniu 1941 roku, Tito już wtedy mówił o obronie ojczyzny, wcześniej niż Stalin. A przecież przedtem komuniści dążyli do wspólnej ojczyzny.

Przejęcie władzy

Walka komunistów o władzę była bezpardonowa, nie przebierano w środkach przy tworzeniu ośrodków i struktur władzy. Szybko powstały pierwsze organy władzy.
27 listopada 1942 roku odbyło się pierwsze posiedzenie AVNOJ, czyli Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugosławii.
29 – 30 listopada 1943 roku odbyła się druga sesja AVNOJ, na której Tito ogłosił jak wyglądać będzie przyszłe państwo: jakie republiki wejdą w jego skład, jakie będą oficjalne języki itp.
AVNOJ był najwyższym organem ustawodawczym, on zadekretował powstanie Jugosławii jako federacji obejmującej Słowenię, Bośnię i Hercegowinę, Chorwację Serbię i Macedonię. Kosowo i Wojwodina nie uzyskały statusu republik a jedynie okręgów. Tito nie chciał stworzyć państwa, w którym dominowałby jeden naród, dlatego republiki uzyskały szeroką autonomię w zakresie kultury, języka itp.
Dlaczego na przykład Macedonia uzyskuje status republiki a Kosowo nie? Odpowiedź: W konstytucji istniał zapis, że republiki mogą w przeszłości odłączyć się od państwa jugosłowiańskiego. Niebezpiecznie było dawać szeroką autonomię dla Kosowa, ponieważ graniczyło ono z Albanią. Tito obawiał się, że Kosowo może dążyć do separacji i do przyłączenia się do Albanii. Podobnie rzecz miała się z Wojwodiną zamieszkaną przez liczną mniejszość węgierską. Macedonię utworzono między innymi po to, by ograniczyć aspiracje Bułgarów, nieuznających istnienia Macedonii i języka macedońskiego. Warto zauważyć, że przez utworzenie tej republiki ograniczone zostało terytorium samej Serbii, bo to do niej należała przedtem część Macedonii.
W czasie wojny na emigracji znajdował się rząd jugosłowiański i król Piotr II Karadziordziewić. Królowi nie udało się odzyskać władzy w kraju po wojnie. Anglicy i Amerykanie nie pomogli mu, bo to Tito był przywódca, który na miejscu w Jugosławii walczył z okupantami. Alianci nie wspierali czytników, ponieważ byli oni zbyt słabi by stanowić realną siłę przeciwko okupantowi. W Jugosławii doszło do współpracy komunistów z Wielka Brytanią i USA. Pomagali oni Ticie, przekazując dostawy żywności i broni.
Na konferencji w Jałcie (4 – 11 luty 1945 roku) najdłuższe rozmowy dotyczyły właśnie Jugosławii. Jednym z ich uczestników z ramienia rządu emigracyjnego był Ivan Subasić. Wszedł on potem do rządu Tity. Ogółem na 28 członków tego rządu trzech pochodziło z rządu emigracyjnego. Takie posuniecie miało jedynie stworzyć pozory wobec aliantów. Przedstawiciele rządu emigracyjnego szybko opuścili szeregi rządu stworzonego przez komunistów.
Komuniści krwawo rozprawiali się z opozycją: czetnicy, ustasze Ante Pavelicia, Słoweńcy z Gwardii Narodowej - wszyscy oni byli jednakowo tępieni. Głównym narzędziem walki z przeciwnikami była OZNA – bezpieka Tity.
Dla Jugosławii szczególnie charakterystyczne jest szybkie tempo przejmowania władzy przez komunistów. 11 listopada 1945 roku odbyły się wybory, po nich rząd utworzyli już tylko komuniści. Zachód nieszczególnie przywiązywał wagę do tego, co się działo się w Jugosławii. Po wyborach jeszcze bardziej nasiliły się akcje przeciwko przeciwnikom politycznym. Ludzie uciekali za granicę, jednak byli zatrzymywani i zawracani przez aliantów. Tito rozkazał strzelać do powracających uchodźców – największe rzezie, także wśród kobiet i dzieci, miały miejsce 23 – 31 maja 1945 roku.
Najsłynniejszym więzieniem w Jugosławii, symbolem upodlenia człowieka, znajdował się na wyspie Goli Otok.

Odejście od Moskwy

Początkowo państwo Tity utrzymywało bardzo dobre stosunki ze Związkiem Radzieckim. Ale do czasu… Z biegiem czasu Tito rósł w siłę i w 1948 roku ostatecznie „odszedł” od Stalina. Pewne rozluźnienie stosunków nastąpiło już wcześniej, ponieważ Tito w wielu kwestiach stosował „własne metody”. Stalin obawiał się, że Tito będzie zmierzał w kierunku zmiany ustroju. Z dokumentów polskich a także węgierskich wynika, że istniały pewne plany interwencji wojsk radzieckich w Jugosławii, ale ostatecznie do niczego takiego nie doszło.
Od 1948 roku Tito chciał pokazać, że jest prawdziwym komunistą, podkreślić swój komunizm, stąd takie działania jak np. kolektywizacja rolnictwa. Dopiero potem Jugosławia obrała własna drogę do komunizmu. Jej najbardziej charakterystyczną cechą było tworzenie na ogromną skalę struktur samorządowych: w każdej fabryce czy przedsiębiorstwie w zarządzaniu uczestniczyły samorządy z udziałem pracowników, robotników.
Wyjątkowy był także system współżycia różnych w jednym państwie. Oficjalnymi językami były: słoweński, serbo – chorwacki i macedoński; ale w szkołach uczono także tureckiego, węgierskiego, albańskiego. W Prisztinie (stolicy Kosowa) działał nawet uniwersytet z wykładowym językiem albańskim.
Liberalizacja rządów Tity, po okresie ciężkich lat powojennych, nastąpiła w 1964 rok, potem w latach siedemdziesiątych. Jednak mimo pewnej odwilży sprawował on niepodzielne rządy aż do śmierci w 1980 roku.
(Jeżeli chodzi o stosunek Zachodu wobec Jugosławii to pani profesor poleca nam książkę prof. Mani.)

Comments are closed.