Realizm i powieść psychologiczna. - Literatura amerykańska

Realizm i powieść psychologiczna. - Literatura amerykańska

Realizm w literaturze amerykańskiej zaistniał nieco inaczej niż w europejskiej. Głównymi przedstawicielami i teoretykami realizmu w Ameryce byli William Dean Howells i Henry James. Do tego grona jest również zaliczany Mark Twain, mimo że duża część jego powieści jest zupełnie nierealistyczna.

Mark Twain (1835 – 1910) – właściwie Samuel Langhorne Clemens. Był również wydawcą, dziennikarzem, pilotem rzecznym na rzece Mississipi. Miał również dobrze prosperujące wydawnictwo, ale źle zainwestował pieniądze i wydawnictwo niestety zbankrutowało (umarł więc z mniej więcej takim samym majątkiem, z jakim rozpoczynał karierę…). Fascynowały go wynalazki techniki, aluzje do nich wplatał do swoich utworów (z tego powodu porównuje się go do B. Franklina).

„The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County” (1865) – zbiór opowiadań. Częstym motywem w jego utworach jest oszukanie oszusta – kogoś kto próbuje wywieźć w pole pozytywnych bohaterów ale potem wpada we własne albo cudze sidła.

Twain brał udział w wojnie secesyjnej po stronie Południa, ale zdezerterował.

„Roughing it” (1872) – „Pod gołym niebem” - zbiór esejów i wspomnień w ubarwiony sposób opowiadających o jego podróży na zachód Stanów.

„Life on the Mississipi” (1883) – opowiadała o pracy na parowcu, była to powieść w dużej mierze autobiograficzna. Równolegle z nią pisał „Przygody Hucka”.

Twain żywił bardzo dużo niechęci wobec Francji, wobec Kościoła katolickiego i wszystkiego co wiąże się z tradycją. Miał jednak dar przedstawiania tych rzeczy z dużym poczuciem humoru. Pisywał powieści młodzieżowe, ale również amerykańskie (realistyczne) i międzynarodowe (porównujące np. Amerykę z Europą, zwykle na niekorzyść Europy).

„The Gilded Age: A Tale of To-day” (1863) – „Wiek pozłacany” – jedna z jego amerykańskich powieści. Ostra krytyka społeczna, protestuje przeciw powieściom kobiecym tego okresu. Uważał, że może je obśmiać. Główną bohaterką „The Gilded…” jest zepsuta, dwulicowa Laura, która wykorzystuje swoją urodę do osiągnięcia własnych celów, niekoniecznie pozytywnych.

„The American Claimant” (1892) – satyra na amerykańską „arystokrację” – są to hipokryci, niezdolni do wierzenia w głębsze wartości, status społeczny zasłonił im oczy i pozbawił głębszych idei.

„The Tragedy of Pudd’nhead Wilson” (1894) – opowiada o dwóch braciach, z których jeden był biały a drugi był mulatem. Zostali zamienieni przez piastunkę. Biały później popadł w niewolę, a czarny sprzedał w niewolę własną matkę, po tym jak dowiedział się co się z nim stało w dzieciństwie. Udało się rozstrzygnąć który brat jest który dopiero za pomocą daktyloskopii, która właśnie wchodziła do powszechnego stosowania (widać tu zafascynowanie Twaina wynalazkami).

„ The Prince and the Pauper” - „Książę i Żebrak” (1882) – powieść historyczna, filmowana milion razy. Kolejny raz zamiana tożsamości, również między wierszami krytyka shierarchizowanego społeczeństwa, feudalizmu, różnic między grupami społecznymi.

„Personal Recollections of Joan of Arc” (1896) – po polsku „Pamiętniki o Joannie d’Arc, spisane przez naocznego świadka Ludwika de Conte, jej pazia i sekretarza” – bohaterami pozytywnymi są tu najczęściej ludzie biedni, negatywnymi – bogaci (podobnie jak w „Księciu i Żebraku”). Złośliwi twierdzą, że Joanna przypomina tutaj archetyp amerykańskiej dziewczyny - szczerej w swoich intencjach, żyjącej blisko przyrody, uczciwej, samodzielnej, o niezależnych poglądach, postępującej szlachetnie i niekoniecznie szanującej społeczne konwenanse.

„A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court” – „Jankes na dworze króla Artura” – kolejna z powieści historycznych. Jankes przeniesiony na dwór króla Artura dzięki czarom Merlina. I znowu pojawia się fascynacja Twaina techniką – dochodzi m.in. do bitwy, w której przeciwnicy zostają pokonani dzięki użyciu prądu elektrycznego, który Jankesowi był już znany.

Najbardziej znane powieści Twaina to tzw. powieści młodzieżowe, o młodych ludziach, którym dorosły świat przekazuje wiele prawd, niekoniecznie miłych…Mówi się, że największym nieszczęściem literatury amerykańskiej jest to, że literaturoznawcy europejscy nigdy nie wiedzieli do końca, o czym były najważniejsze książki literatury amerykańskiej. O ile uważali, że Moby Dick to tylko powieść przygodowa kierowana do wielorybników i nie zauważali w ogóle warstwy filozoficznej – zrobili to mniej więcej sto lat po opublikowaniu (które nastąpiło w 1851 r.), podobnie było z „Przygodami Hucka”. Ernest Hemingway powiedział, że każda powieść amerykańska napisana po Hucku jest jakąś reakcją na „Przygody Hucka” – albo ich nową wersją, albo ich zaprzeczeniem, albo bohater odczytany na nowo…Najważniejszym przekazem w „The Adventures of Huckelberry Finn” (1884) jest przejście ze świata dzieciństwa, ze świata niewinności (kiedy młody człowiek postrzega świat jako dobry) na „drugą stronę” (kiedy bohater uświadamia sobie, że świat nie jest taki piękny i idealny jak on by tego chciał, i jaki dorośli mu przedstawiają – w tym wypadku jest to świat, który stworzył niewolnictwo i nie szanuje wszystkich ludzi tak samo). Utwór ten może być odczytywany jako wielka powieść abolicjonistyczna, mimo że jest napisany po wojnie secesyjnej, to problemy rasowe tak naprawde dopiero wtedy się zaczęły. Huck to kolejne, trochę inne wcielenie Nutty’ego Bumpoo (Sokolego Oka), który nie był zakorzeniony w białej cywilizacji, żył na pograniczu. Huck również żyje na pograniczu, ale świata dzieciństwa i dorosłości. Spora część akcji toczy się na rzece – opozycja względem lądu, rzeka symbolizuje siłę przyrody, która kontroluje życie człowieka. Na lądzie mieszkają ludzie, od których Huck odchodzi i ukrywa się przed nimi. Jeden z głównych przedstawicieli realizmu stworzył więc bardzo symboliczną powieść, w czasie gdy symbolizm, reprezentowany przez Hawthorne’a i Melville’a, należał już do przeszłości. Bohaterowie literatury amerykańskiej, którzy nie byli ludźmi, a którzy mieli pewien wpływ na literaturę światową to właśnie wielorybek Moby Dick (symbol przyrody, która się mści na człowieku) i rzeka w „Przygodach Hucka” (prowadząca człowieka swoim rytmem). Huck jest w dużej mierze powieścią łotrzykowską czyli pikareską. Książka ta ma wiele z emersonowskiego transcendentalizmu: przyroda ma wymiar pozamaterialny, jest traktowana symbolicznie, ma większą władzę nad nami niż byśmy mogli przypuszczać, człowiek ma moralny instynkt, powinien polegać na własnym sumieniu (Huck nie chciał wydać Jima białym ludziom). Kolejna powieść tego typu to „The Adventures of Tom Sawyer”.

Twain był symbolistą, ale jednocześnie realistą jeśli chodzi o przedstawianie społeczeństwa. Czasy mu współczesne przedstawiał z dziennikarską rzetelnością. Fascynował się jak już powiedzieliśmy parowcami, prądem elektrycznym, daktyloskopią, ale z drugiej strony uważał, że człowiek jest czymś małym i tak naprawdę niewiele wartym, a ludzki umysł powoduje wiele złych z moralnego punktu widzenia rzeczy. Te rozważania ujął w rozprawie filozoficznej z 1906 r. „What is Man” – gorzki komentarz do tego co tylko sugerował w „Przygodach Hucka”, że człowiek zawsze wybiera zło, pierwiastek zła w każdym człowieku jest bardzo silny. Egoizm popycha go zawsze w złą stronę, mimo że ludzie potrafią odróżnić dobro od zła.

„The Mysterious Stranger” (1916) – ukazała się już po śmierci Twaina. Trochę antyutopia, opowiadająca o tym jak wyglądałby świat gdyby go opanował szatan, wyprzedzająca epokę – coś jak Orwell, dwudziestowieczni egzystencjaliści. Krytycy dwudziestowieczni stwierdzili że Twain stał się rzecznikiem chaosu dwudziestowiecznego absurdu już w XIX wieku.

„The Man That Corrupted Hadleyburg” – zfabularyzowana wersja esejów „What is Man”.

Po śmierci Twainowi przypisano przydomek Dr Jekyll i Mr.Hyde amerykańskiej literatury – realizm a z drugiej strony antyutopia, pomieszanie historii z teraźniejszością, symbolizm. Poza tym duże poczucie humoru ale i pesymizm w stosunku do świata i człowieka. Uważał też np. że Europa to siedlisko feudalizmu, przesądów, zakłamania, ale z drugiej strony Europa bardzo go fascynowała.

William Dean Howells (1837 – 1920) – napisał 4 tomy poezji, 6 tomów krytyki i 35 powieści. Sporo pisał na zamówienie – np. biografia Lincolna jeszcze przed wyborami. Abe odwdzięczył się i uczynił Howellsa konsulem amerykańskim w Wenecji. Sporo podróżował, znali go m.in. Tołstoj, Turgieniew, G.B.Shaw, T.Hardy – często przytaczali jego nazwisko jako postać niezwykle istotną dla realizmu, nie tylko w Ameryce. Ponieważ dean=dziekan, więc nazywa się Howellsa Dziekanem Wydziału Amerykańskiego Realizmu. Na początku kariery był dziennikarzem, pisywał dla czasopism z Bostonu i Nowego Jorku (eseje, opowiadania, romanse). Sporo wykładał o literaturze. Jego poglądy: sztuka powinna być egalitarna, zadaniem pisarza jest pokazywanie codziennego życia zwykłych ludzi, nic nie jest zbyt błahe (żadna czynność), powinno się unikać upiększeń, nadmiernych sentymentalizmów.

„The Wedding Journey” (1872) – pierwsza powieść Howellsa. Narrator nazywa się Basil Marsh, występuje on w kilku powieściach Howellsa. Trochę ironicznie opowiada o tym jak osoba z Bostonu widzi Zachód.

„A Chance Acquintance” – „Przypadkowa znajomość” (1873) – Bostończyk zaręcza się z dziewczyną z Zachodu, Kitty Ellison – to ważna postać w literaturze amerykańskiej. To właśnie ona jest pierwowzorem tzw. amerykańskiej dziewczyny – młodej, nie zepsutej konwenansami, raczej nie należącej do arystokracji, pełnej szczerych intencji i naturalnej dobroci i oczywiście niezależnej. Ta powieść to antyromans – Kitty z powodu różnic kulturowych zrywa zaręczyny.

Powieści międzynarodowe:

„A Foregone Conclusion” (1875) – „Przesądzona sprawa”

„Lady of Aroostook” (1879)

- główny problem w nich to konfrontacja Ameryki z Europą, najczęściej podróż Amerykanina/Amerykanki za ocean, szok kulturowy obu stron, który w jakiś sposób ubogaca bohatera.

„Indian Summer” (1876) – też powieść międzynarodowa, ale utrzymana w tonie komediowym.

Powieść amerykańska:

„A Modern Instance” (1881) – opowiada o rozwodzie i złych czasach dla rodziny.

„The Rise of Silas Lapham” (1885) – człowiek z Zachodu przemieszcza się na Wschód USA – szok kulturowy w obrębie jednego kraju. Silas to self-made man, dostaje propozycję nieuczciwej operacji finansowej, którą osoby z jego otoczenia uważają za słuszną. Silas jednak odmawia, nie przejął na wschodnim wybrzeżu złych nawyków.

W latach 80-tych Howells przeżył dwa bolesne wydarzenia – zmarła jego córka, a w 1886 r. nastąpiło krwawe stłumienie demonstracji robotniczej na Hay Market w Chicago – bardzo to Howellsa poruszyło. Zaczął pisać tzw. powieści ekonomiczne, gdzie głównym wątkiem są różnice ekonomiczne:

„The Minister’s Charge or the Apprenticeship of Lemuel Barker” (1887)

“Anne Kilburn” (1889)

“A Hazard of New Fortunes” (1890)

“A Traveler from Alturia” (1894) – jest to utopia społeczna. Pewien człowiek przybywa z Alturii, która jest krainą społecznej równości, nie ma tam konfliktów społecznych. Na tym tle jest ukazana amerykańska rzeczywistość – kapitalizm, brak równości społecznej, biedota, hipokryzja, osłabienie więzi rodzinnych wskutek sytuacji ekonomicznej.

Howells głosił sztywne zasady jakimi powinien kierować się autor powieści realistycznej w stosunku do czytelnika – postać autora ukryta w strukturze powieści, język potoczny, cała prawda o rzeczywistości, narratorem uczestnik akcji. Powiedział, że czytanie powieści to nie rozrywka ale powinność społeczna (pani dr go za to nie lubi…, bo to jest „morderstwo dla literatury!”:)

Comments are closed.