Notes studenta

MACEDONIA - Historia współczesnych krajów Europy Środkowo - Wschodniej

Państwo macedońskie powstało dopiero po rozpadzie Jugosławii. Jednak Macedonia od zawsze miała centralne położenie na Balkanach, kto rządził Macedonią ten miał decydującą pozycję na calym półwyspie. Obecne państwo macedońskie zajmuje jednak tylko część historycznej Macedonii.

Pojęcie Macedonii było znane i kluczowe już w starożytności. Dominowała tu kultura helleńska. Jednak dzieje i kultura tamtej krainy nie mają nic wspólnego z dzisiejszą Macedonią. Macedończycy to Słowianie, czyli lud, który zamieszkwał Bałkany od VI wieku n.e. (Pierwsze plemiona dotarły tu już w V wieku a w VII wieku Słowianie zajmowali już cały półwysep.) Dlatego też nawiązywanie do tradycji antycznej jest błędne. To Grecy najczęściej odwołują się do tego okresu, wskazując tą krainę jako kolebką państwa greckiego i całego antycznego świata.

Słowianie tworzyli tu kulturę w średniowieczu. Stąd wywodzi się język starocerkiewnosłowiański, tu powstała guagolica, stąd wyruszyli Cyryl i Metody. Dzisiejsze spory o prawo do nazwy i ziem Macedonii (przede wszystkim między Grekami, Bulgarami, Macedończykami, Serbami) sięgają korzeniami już czasów antyku i średniowiecza i kultury, która wtedy tam powstawała.

Kiedy w czasach nowożytnych zaczęło się kształtować pojęcie Macedonii? Do wieku XIX nie ma mowy o Macedonii, chyba że w baśniach czy legendach. Dopiero w latach sześćdziesiątych XIX wieku politycy i dyplomaci zaczęli używać tego pojęcia. Duże znaczenie miał tu Kongres Berliński. Do tej pory Macedonia była częścią Imperium Osmańskiego. To właśnie na Kongresie w Berlinie pojawił się problem, co zrobić z Macedonią. Rosja chciała oddać ją Bułgarii (w ramach planów stworzenia Wielkiej Bułgarii). Inne mocarstwa nie wyraziły na to zgody.

Problem Macedonii powrócił w czasie wojen bałkańskich (lata 1912 – 1913). Wtedy nastąpił podział Macedonii (chodzi tu o krainę geograficzną). Właśnie ze względu na podział z 1913 roku kraina ta wchodzi dziś w skład Grecji, Macedonii, Bułgarii i Serbii. Większość ludności zamieszkującej w tamtym czasie Macedonię to ludność słowiańska bez ukształtowanej świadomości narodowej.

W latach 1912 – 1913 Grecja zdobyła najwięcej z tej krainy geograficznej (tzw. Macedonia Egejska) z głównym portem w Salonikach (słowiańska nazwa to Sołuń – w Macedonii tylko takiej nazwy się używa). Przejecie tych ziem przez Greków było wielkim ciosem dla Bułgarii. Nim Bułgarzy posiadali własne państwo mieli dobrze ukształtowany kościół narodowy, który głęboko wnikał, sięgał w Macedonię. Działał tam także kościół grecki. Rywalizacja między nimi jest widoczna także obecnie.

Mimo że terytorium Macedonii było podzielone, mieszkańcy zaczynali mówić o swojej odrębności. Nurt macedoński zaczął się tworzyć na przełomie XIX i XX wieku. W 1903 roku powstanie ilindeńskie przeciwko Turcji wybuchło właśnie pod hasłami Macedonia dla Macedończyków. I chociaż można już wtedy mówić o budzącej się świadomości ludzi, to nurt ten był jeszcze słaby, np. zaledwie kilku pisarzy tworzyło w dialekcie macedońskim.

Kiedy powstało państwo macedońskie? W 1943 roku (29 – 30 listopad) Tito na drugiej sesji ANWOJ (odsyłam do HKE W06) zadecydował o tym jak będzie funkcjonować przyszłe państwo jugosłowiańskie. Wtedy też zapadła decyzja o powstaniu osobnej Republiki Macedonii. W 1946 roku powstała ostatecznie Ludowa Republika Macedonii, i jej pierwsza konstytucja.

Czemu Tito stworzył te republikę?
• Tito obawiał się centralizacji władzy w Belgradzie (jak w czasach międzywojnia), obawiał się dominacji Serbów, chciał takiego układu sił w federacji, aby wszystkie narody były usatysfakcjonowane. Autonomia, którą Tito chciał zapewnić republikom, dotyczyła przede wszystkim kultury. Każda republika miała mieć zapewniony własny język, szkolnictwo, rozwój literatury.
• Tito chciał zaspokoić dążenia poszczególnych narodów, wiedział, że one prędzej czy później wystąpią, więc chciał wyjść naprzeciw pewnym minimalnym żądaniom.
• Tito chciał ograniczyć serbskie aspiracje do bycia narodem największym i rządzącym. Republika Macedonii powstała na terenach, które Serbia zajęła w wojnach bałkańskich (tzw. Macedonia Wardarska), czyli po prostu pomniejszono Serbię. Dla Serbów był to cios, protestowali przeciwko tej decyzji.

Czyli można powiedzieć, że początki współczesnego państwa macedońskiego to rok 1943. W sierpniu 1944 roku powstała ASNOM (Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Macedonii). W Macedonii istniały tendencje, aby oddzielić się od Tity, ale z powodu braku tradycji były one bardzo słabe. Čento to polityk, który już wtedy głosił koncepcję utworzenia niezależnej Macedonii. Ewentualne zjednoczenie miało się odbyć pod egidą Grecji lub Bułgarii. I tak na przykład na X plenum Bułgarskiej Partii Komunistycznej podjęto decyzję o zjednoczeniu ziem Macedonii, ale koncepcja ta szybko upadła, nigdy nie została zrealizowana. Pod koniec wojny miały miejsce bunty w wojsku. Wojskowi chcieli zajmować dalsze tereny macedońskie, dalej na południe, aż do Salonik, szczególnie, że w Grecji w tym czasie już panowała wojna domowa.

Także na terenach Macedonii działała OZNA, tajna policja Tity. Dziś w Macedonii mało się mówi o tamtym okresie, mimo że był to niewątpliwie czas terroru. Nie bada się zbytnio, np. masowych grobów z tamtych lat. Tito w dalszym ciągu jest traktowany jak dobry ojciec, który dał Macedończykom państwo, więc trudno go pokazywać jako mrocznego dyktatora. Prześladowania tego okresu dotknęły między innymi komunistów, którym marzyła się Wielka Macedonia.

Potem, podobnie jak w całej Jugosławii, w Macedonii nastąpiła pewna demokratyzacja, liberalizacja (1964) i decentralizacja (1974). W Macedonii żyło się stosunkowo dobrze, republika dostawała spore dotacje i była częściowo utrzymywana przez inne republiki. Macedończycy żyli ponad swoje zarobki, żyli dostatnio.

Duży postęp nastąpił w szkolnictwie (przed wojną 80% społeczeństwa stanowili analfabeci). Tito zapewnił Macedończykom dostęp do nauki. Powstały dwa uniwersytety: Uniwersytet Cyryla i Metodego w Skopje (1949) i Uniwersytet w Bitoli (1979). W Tetovie a dokładnie we wsi Mała Racica powstał Uniwersytet Albański, który od 2004 roku ma status Uniwersytetu Państwowego.

Współczesne problemy

• Status polityczny i państwowy

Chodzi o kontrowersje czy istnieje i czy ma prawo istnieć państwo macedońskie. Niektórzy nie uznają tego państwa. W pierwszym rzędzie chodzi o Greków, którzy mają prawdziwą fobię na punkcie Macedonii. Bułgarzy od 1991 roku uznają państwo macedońskie. (Wtedy powstało, po rozpadzie Jugosławii, dokładnie 8 września 1991 roku odbyło się referendum w sprawie wystąpienia z federacji). Co więcej, Bułgarzy jako pierwsi uznali państwo macedońskie. Tymczasem Grecy uważają, że Macedonia to inaczej Macedonia Grecka (kraina geograficzna) i ona jako całość powinna znajdować się w granicach państwa greckiego. Przy tym odwołują się do starożytności.

Dlaczego taki problem nie ma w ogóle racji bytu? Konflikt ten jest śmieszny. Jego konsekwencją było to, że przez długie lata państwo macedońskie nie było uznawane pod nazwą Macedonia, ale Była Jugosłowiańska Republika Macedonii (FYROM). Niecały miesiąc temu USA uznały nazwę Macedonia. Dwa tygodnie wcześniej z podobnym postulatem na forum Unii Europejskiej wystąpiły Niemcy. A tymczasem okazuje się, że Grekom właśnie ta nazwa głównie przeszkadza!

Tu nastąpiła dygresja na temat statusu i położenia mniejszości narodowych w Grecji. W Grecji oficjalnie nie ma mniejszości narodowych, nie przewiduje się tego w spisach ludności. Nieoficjalnie szacuje się, że mieszka tam 150 – 200 tysięcy Macedończyków. Mają oni swoje organizacje i czasopisma, ale są bardzo źle traktowani.

• Status narodowy

Chodzi o uznanie istnienia narodu macedońskiego. Na tym polu główny konflikt istnieje z Bułgarami. Twierdzą oni, że nie ma czegoś takiego jak naród macedoński a język macedoński jest jedynie dialektem bułgarskiego. Podobne tendencje wykazują Serbowie, ale oficjalnie nie ma ze strony Serbii żadnych pretensji. Serbowie atakują przede wszystkim cerkiew macedońską, która powstała po II wojnie światowej i to jej do tej pory nie uznają. Pretensje co do istnienia narodu macedońskiego, obok Bułgarów, mają także Grecy. Nazywają oni ludność państwa macedońskiego slawofonami. Za Macedończyków uznają Greków mieszkających w północnej Grecji.

• Skład narodowościowy/etniczny

W 2002 roku miał miejsce ostatni spis ludności, jednak jego wyniki opublikowano dopiero po dwóch latach, dlatego istnieją wątpliwości, co do prawdziwości tych danych. (W czasie samego spisu międzynarodowi obserwatorzy nie dostrzegli naruszeń, co innego podczas prac komisji przeliczającej wyniki, np. częste zmiany jej składu) Oficjalnie w Macedonii nie ma mniejszości narodowych a jedynie wspólnoty narodowe:

Albańska 25,17%
(Macedończycy twierdzą, że jest ich zdecydowanie mniej)
Serbska ok. 3%
Turcy 2%
Cyganie 2,29%
Rumuni 0,4%
Muzułmanie 0,1%

Rząd macedoński zawsze powstaje w wyniku koalicji partii macedońskiej i albańskiej, każdy kolejny rząd musi mieć taki, macedońsko – albański, charakter.

Rebelia albańska w 2001 roku

Przyrost naturalny ludności albańskiej był zawsze dużo większy niż wśród Macedończyków. Całą swoją politykę Albańczycy budowali i budują właśnie na tym przyroście naturalnym, mimo że obecnie wcale nie jest on już taki znaczący.

Rebelia albańska była niewątpliwie konsekwencją wydarzeń w Kosowie. Albańczycy chcieli wykorzystać sytuację, powszechnie zaczęli zgłaszać, że są w państwie macedońskim traktowani gorzej, maja gorszy dostęp np. do szkolnictwa, urzędów.

Ali Ahmeti to główny przywódca Albańczyków i polityk albański w Macedonii (taki przystojny Albańczyk jak go określiła pani profesor:)) Wykształcenie zdobył w Prisztinie (publicznie nie mówi w żadnym innym języku tylko po albańsku), tworzył kosowską UÇK a potem także UÇK w Macedonii. Związany z Demokratyczną Unią Albańczyków (DUI).

A więc Albańczycy twierdzili, że nie mają zapewnionych praw, mimo że według Macedończyków mieli zagwarantowane własne szkoły podstawowe i średnie, w których język macedoński był co prawda obowiązkowy, ale jako drugi, po albańskim. Albańczycy skarżyli się też na brak dostępu do szkół wyższych, gdzie mogłyby się kształcić albańskie kadry.

Błąd Macedończyków polegał według pani profesor przede wszystkim na tym, że za późno zaczęli reagować na potrzeby tej ludności. Albański uniwersytet w Tatovie powstał w 1994 roku jako nielegalny, wykłady odbywały się w prywatnych domach. Z czasem stał on się symbolem walki o prawa polityczne Albańczyków. Pani profesor jednak podkreśla, że Albańczycy mieli pewne prawa zapewnione, szczególnie właśnie w zakresie szkolnictwa (jak wyżej) czy języka, np. tam gdzie Albańczycy stanowili większość mieli prawo do używania swojego języka w urzędach. Co więcej, pani profesor delikatnie nam sugeruje, że Albańczycy, jako że nie szczególnie garnęli się do edukacji, (szczególnie nie śpieszyło im się do kształcenia dziewczynek) długo nie potrzebowali większych praw.

Albańczycy dobrze wykorzystali szansę na zwiększenie swoich wpływów w Macedonii. Ahmeti starał się by ich żądania były do przyjęcia przez Zachód. Nie domagano się na przykład zmian terytorialnych. Chciano tylko poprawić swój los w ramach państwa macedońskiego miedzy innymi przez wprowadzenie drugiego języka oficjalnego. W efekcie Albańczycy osiągnęli wszystko, co chcieli. Początkowo Zachód uznawał ich za terrorystów i nie wiedział jak reagować na ich żądania. Pozycję Albańczyków wzmocniła też fala uchodźców z Kosowa, z których wielu nie wróciło do domów i zostało w Macedonii.

Rebelia Albańczyków zakończyła się porozumieniem w Ohrydzie 13 sierpnia 2001 roku. Podpisano tam ramową umowę, zdecydowano o zmianie konstytucji. We wszystkich gminach, gdzie Albańczycy stanowią ponad 20% ludności, język albański ma funkcjonować jako drugi oficjalny obok macedońskiego. Także w armii są dwa języki urzędowe. We wszystkich urzędach wprowadzono parytet 20% zatrudnionych Albańczyków.

W Macedonii obecnie nie ma pokoju. Mimo że nie słyszymy o tym, rebelia ma miejsce w Kondovie (niedaleko Tetowa). Ahmeti odżegnuje się od obecnych starć, ale napady na posterunki policji i żądania uwolnienia Albańczyków z więzień są niemal na porządku dziennym. Zdarzają się przypadki podkładania bomb a także zwykłe konflikty i spięcia w szkołach, pomiędzy m młodzieżą macedońską i albańską.

Filed under: notatki