SYSTEM RZĄDÓW PARLAMENTARNYCH W LATACH 1919 - 1926 : - RZECZPOSPOLITA ( 1918 - 1939 ) :

SYSTEM RZĄDÓW PARLAMENTARNYCH W LATACH 1919 - 1926 : - RZECZPOSPOLITA ( 1918 - 1939 ) :

- tymczasowe zasady organizacji władzy państwowej - 22 XI 1918 - dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej
(pierwszy akt prawny o charakterze konstytucyjnym; tymczasowe zasady organizacji władzy państwowej, władza najwyższa Piłsudski jako
Tymczasowy Naczelnik Państwa); 28 XI 1918 - dekret o ordynacji wyborczej i wyborach do Sejmu Ustawodawczego (zasada wyborów 5-
przymiotnikowych, prawa wyborcze dla kobiet, skład 348 posłów - XI 1922 po przyłączeniu Wileńszczyzny - 432 ); 26 I 1919- wybory do
sejmu (1 VI 1919 - wybory w Poznańskiem, 12 V 1920- na Pomorzu); 10 II 1919 - zwołania Sejmu Ustawodawczzego; 20 II 1919 - Piłsudski
przekazał władzę Sejmowi (tego samego dnia uchwała parlamentu o powierzeniu Piłsudskiemu dalszego sprawawania urzędu Naczelnika
Państwa - mała konstytucja); 18 V 1921 - wybory parlamentu i prezydenta; 11 XII 1922 - zaprzysiężenie G. Narutowicza na prezydenta
- Mała konstytucja (20 II 1919) - systemy rządów parlamentarnych, suwerenem nie naród lrcz parlament, podporządkowanie egzekutywy
sejmowi, Sejm Ustawodawczy (suwerenna i ustawodawcza władza); Naczelnik Państwa (na czele administracji cywilnej i wojskowej,
powoływanie rządu, odpowiedzialny politycznie przed sejmem, akty wymagały kontrasygnaty ministrów, brak weta i inicjatywy)
- Konstytucja marcowa (17 III 1921) - II 1919 - prace nad projektem Komisji Konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego (2 stanowiska: model
francuskiej republiki - prawica z Narodową Demokracją na czele i model republiki ludowej -Polska Partia Socjalistyczna) - przewaga endecji
- wzorowanie konstytucji na praktyce konstytucyjnej III Republiki Francuskiej); 12 VI 1920 - projekt pod obrady sejmu (w obradach spory,
rozstrzygnięcia wynikiem kompromisu między postulatami prawicy i lewicy, konstytucja wypadkową rozbieżnych stanowisk : dwuizbowy
parlament, niewielkie uprawnienia senatu, naczelne stanowisko Koœcioła katolickiego wœród równouprawnionych wyznań); 17 III 1921 -
uchwalenie konstytucji - model państwa prawnego, oparcie na zasadach demokratycznych i liberalnych, prymat jednostki nad zbiorowoœcią
i narodu nad państwem; szeroki katalog praw i wolnoœci obywatelskich; zasady : zasada ciągłoœci państwa polskiego (odrodzona Polska
nie jest państwem nowym lecz restytucją państwa po 123 latach zaborów z ciągłoœcią tradycji narodowo-państwowej); republikańska
forma rządów (art. 1 „Państwo Polskie jest Rzeczpospolitą); zasada zwierzchnictwa narodu (art 2: naród Żródłem władzy i suwerenem jako
zbiór wszystkich obywateli; idea demokracji politycznej, równe prawa polityczne); zasada demokracji przedstawicielskiej (odrzucenie
demokracji bezpoœredniej; parlament jedynym reprezentantem narodu, dominująca pozycja wœród organów); zasada podziału władzy (art 2:
legislatywa-sejm i senat; egzekutywa- prezydent i ministrowie; sądownictwo- niezawisłe sądy; rezygnacja z klasycznej zasady równoważenia
się władz - parlament na pierwszym planie); zasada rządów parlamentarnych (art.43: prezydent sprawuje egzekutywę przez ministrów i
urzędników; odpowiedzzialnoœæ polityczna rządu i ministrów, wymóg kontrasygnaty aktów prezydenckich przez premiera i ministra, rząd
musiał cieszyæ się poparciem większoœci parlamentu); zasada państwa liberalnego (cele państwa i stosunek do obywateli : państwo powołane
do urzeczywistnienia interesów i zachowania praw jednostki; interes jednostki nadrzędny w stosunku do państwa); zasada jednolitoœci
państwa (Polska państwem unitarnym i jednolitym; jedynym wyjątkiem autonomia Sląska zagwarantowana w ustawie konstytucyjnej z
15 lipca 1920 - ststut autonomiczny województwa œląskiego - Sejm Sląski- legislatywa, Rada Wojewódzka w Katowicach - egzekutywa);
a) władza ustawodawcza - sejm i senat; wybory (5-przymiotnikowe: powszechne , równe, bezpoœrednie, tajne, proporcjonalne; czynne prawo
wyborcze: każdy obywatel bez różnicy płci, 21 lat, senat 30 lat; bierne: sejm 25 lat, senat 40 lat; zasady rozwinięte w ordynacjach wyborczych
do sejmu i senatu z 28 lipca 1922; lista przestępstw powodujących utratę praw wyborczych; głoosowanie na listy kandydatów zgłaszanych
przez partie polityczne, podział mandatów w/g belgijskiego systemu d’Hondta - proporcjonalnie do listy głosów jaka padła na daną
listę); kadencja 5 lat; posłów 444, senatorów 111; posłowie i senatorowie reprezentantami całego narodu, nieskrępowani instrukcjami,
imunitet parlamentarny i nietykalnoœæ poselska, kierownictwo prac marszałkowie sejmu i senatu; sesyjny tryb prac parlamentu;
kompetencje: ustawodawcze ( stanowienie praw publicznych i prywatnych; wyrażanie zgody na rozporządzenia władz - nie ma ustawy
bez zgody sejmu; inicjatywa ustawodawcza wraz z rządem; senat: dodatkowo poprawki, bezwzględne weto wobec ustaw); elekcyjne
(wybór prezydenta); ustrojodawcze (dokonywanie zmian i rewizji konstytucji); kontrolne (w pełni sejm, ograniczony senat; prawo
interpelacji, pociąganie ministrów do odpowiedzialnoœci parlamentarnej i konstytucyjnej, zgoda na wojnę , pokój, stan wyjątkowy)
b) władza wykonawcza - prezydent i rząd ; prezydent - głowa państwa, na czele organów wykonawczych, 7 lat przez Zgromadzenie
Narodowe, zastępcą marszałek sejmu, akty wymagały kontrasygnaty premiera i ministra, odpowiedzialnoœæ konstytucyjna za zdradę kraju,
pogwałcenie konstytucji lub przestępstwa karne (Trybunał Konstytucyjny); kompetencje: jako głowa państwa (reprezentacja na zewnątrz,
przyjmowanie przedstawicieli państw obcych, wysyłanie dyplomatów); wykonawcze (mianowanie i odwoływanie premiera, obsadzanie
urzędów wojskowych i cywilnych, wydawanie rozporządzeń wykonawczych do ustaw i zarządzeń ,najwyższy zwierzchnik sił zbrojnych);
ustawodawcze (zwoływanie, zamykanie, odraczanie i rozwiązywanie parlamentu, promulgacja i publikacja ustaw); władza sądowa
(mianowanie sędziów, prawo łaski); Rada Ministrów (organ kolegialny, przewodnictwo premiera, kompetencje : inicjatywa ustawodawcza,
wnioski do prezydenta o obsadzie urzędów, decyzje o stanie wyjątkowym, wykonywanie zadań zleconych w ustawach zwykłych w formie
rozporządzeń wykonawczych, zarządzeń i uchwał; odpowiedzialnoœæ solidarna rządu i indywidualna odpowiedzialnoœæ polityczna i
konstytucyjna ministrów za swą działalnoœæ)
c) prawa obywatelskie - nadrzędnoœæ interesów jednostki; polityczne (czynne i bierne prawo wyborcze do obu izb parlamentu i
organizacji samorządowych; prawo piastowania urzędów i stanowisk państwowych); obywatelskie (równoœæ wobec prawa, prawo do ochrony
życia, wolnoœci, mienia, prawo dochodzenia swych krzywd i strat w drodze sądowej), społeczne (prawo do ochrony pracy szczególnie
młodocianych i kobiet, prawo do ubezpieczenia społecznego, prawo do ochrony macieżyństwa, prawo do bezpłatnej nauki w zakresie
kształcenia podstawowego w szkołach państwowych i samorządowych); ograniczenia jedynie w przypadkach przewidzianych w ustawach
d) wolnoœci obywatelskie - osobiste (wolnoœæ myœli, sumienia, wyznania, nauki i nauczania, wychodŻctwa, nietykalnoœæ mieszkania,
tajemnica korespondencji), polityczne (wolnoœæ słowa, prasy, koalicji, narodowoœci), gospodarcze (nietykalnoœæ własnoœci prywatnej)
e) obowiązki obywateli - wiernoœæ RP, poszanowanie ustaw i rozporządzeń władz, obowiązek służby wojskowej, ponoszenie ciężarów i
œwiadczeń publicznych, wychowanie dzieci na prawych obywateli i obowiązek kształcenia w zakresie szkoły podstawowej
f) organy nadzwyczajne - 3 VI 1921 - ustawa o kontroli państwowej - powołanie Najwyższej Izby Kontroli (zasada kolegialnoœci i
niezależnoœci sędziowskiej członków; kontrola całej administracji państwowej pod względem finansowym, budżetu, wnioski o
absolutorium rządu); 27 IV 1923 ustawa o Trybunale Stanu (skład : I prezes Sądu Najwyższego jako przewodniczący, 12 członków- 8 sejm,
4 senat; co najmniej połowa prawnicy, wiek 40 lat)
g) praktyka rządów parlamentarnych do zamachu majowego 1926 - ustrój faktyczny odpowiadał ustrojowi konstytucyjnemu, system
rządów parlamentarnych, dominacja parlamentu, prezydent nie wywierał wpływu na działalnoœæ legislatywy, rozdrobnienie polityczne w
parlamencie (wynik sprzecznoœci interesów klas społecznych; różnice mentalnoœci,kultury, praktyki politycznej, konflikty i antagonizmy
międzydzielnicowe); brak większoœci w sejmie utrudniał prowadzenie jednolitej polityki państwa, posłowie kierowli się interesem swoich
partii a nie państwa, koalicje rządowe na krruchych podstawach; gdy nieskuteczne były zabiegi utworzenia większoœci parlamentarnej
powstawały gabinety pozaparlamenbtarne tzw. rządy fachowców (premier i ministrowie spoza partii politycznych parlamentu); jednakże
duży dorobek ustawodawczy sejmu; 12 - 15 maja 1926 - zamach stanu J. Piłsudskiego (zamach majowy)

Comments are closed.