SŁOWNIK POJĘĆ SYSTEMOWYCH – prognozowanie

SŁOWNIK POJĘĆ SYSTEMOWYCH – prognozowanie

erozja Zmniejszanie się bazy zasobów podtrzymujących system, które samo w sobie może prowadzić do dalszego ich spadku. Jest to dodatnie sprzężenie zwrotne ukierunkowane w dół, tak iż każdy spadek zwiększa prawdopodobieństwo dalszego spadku.

nieliniowość Zależność między przyczyną a skutkiem, która nie ma charakteru stałej proporcji pomiędzy wszystkimi wartościami mierzącymi przyczynę i skutek. Załóżmy przykładowo, że po nawiezieniu ogrodu 2 funtami nawozów sztucznych zbiory wzrosły o 10%, zaś po zastosowaniu 4 funtów zbiory powiększyły się o 20%. Jak dotychczas zależność między nawozami a zbiorami ma charakter liniowy. Jest jednak wysoce nieprawdopodobne, by zastosowanie 200 funtów nawozów zwiększyło zbiory o 1000% (mogłoby to całkowicie zniszczyć ogród!). Na tak szerokim odcinku skali zależność między nawożeniem i zbiorami jest nieliniowa.

opóźnienie Okres czasu jaki upływa między przyczyną a jej skutkiem. Może on wystąpić na skutek procesu fizycznego zachodzącego w czasie. Przykładowo, istnieje opóźnienie konstrukcyjne między zapoczątkowaniem budowy elektrowni a jej ukończeniem, podobnie jak występuje opóźnienie między spryskaniem pestycydami gruntu a ich przesączeniem się do wód gruntowych. Opóźnienia wystąpić mogą również w przepływie informacji – na przykład, normalne „zakłócenia” bądź zmiany pogody powodują, że dopiero uśrednienie wieloletnich jej trendów pozwala na uzyskanie wiarygodnych informacji o tym czy rzeczywiście nastąpiła zmiana klimatu.

przepływ Przemieszczanie się energii lub materii z pierwotnych źródeł, poprzez system (gdzie mogą ulec przekształceniom), aż do ostatecznych zlewów.

przestrzelenie Słowo to oznacza strzał poza tarczę, a w znaczeniu stosowanym w niniejszej książce przekroczenie granicznej wydolności środowiska. Przestrzelenie jest powodowane przez opóźnienia oraz błędy w sygnałach przekazywanych w pętli sprzężenia zwrotnego, które nie pozwalają systemowi dostosować się do swych własnych ograniczeń. Przestrzelenie jest również zależne od dynamiki systemu – opóźnienia w sprzężeniach zwrotnych, do których można się przystosować przy powolnym tempie zmian, mogą doprowadzić do przestrzelenia przy szybkich zmianach.

równowaga Stan, w którym dopływ do zasobu równa się jego odpływowi (patrz zasób). Ludność znajduje się w równowadze, gdy narodziny oraz imigracja równają się zgonom i emigracji. Jezioro znajduje się w równowadze, gdy ilość wód do niego wpływających równa się ilości wód wypływających plus parowaniu. W stadium równowagi zawartość zasobu ulega ciągłej zmianie, lecz jego ogólny poziom jest stały.

sprzężenie zwrotne Zamknięty obwód powiązań przyczynowo-skutkowych. Zazwyczaj pętla sprzężeń zwrotnych bierze swój początek w jakimś zasobie na wyjściu, po czym – poprzez zespół decyzji lub działań uwarunkowanych stanem danego zasobu – powoduje sekwencje zmian, które doprowadzają do zmian w owym zasobie na wejściu.

sprzężenie zwrotne dodatnie Pętla zależności przyczynowo-skutkowych, w których zmiana na wyjściu w jednym z elementów łańcucha zapoczątkowuje sekwencje zmian, które doprowadzą do dalszego wzrostu tego elementu w kierunku zmiany początkowej. Dodatnia pętla sprzężeń zwrotnych może stanowić bądź „błędne koło”, bądź też „koło sukcesu”, w zależności od tego czy wzrost, który powoduje jest korzystny, czy też nie.

sprzężenie zwrotne ujemne Sprzężenie, w którym zmiana w zasobie na wyjściu powoduje po wykonaniu pętli przyczynowo-skutkowej zmianę na wejściu, ukierunkowaną przeciwnie. Podczas gdy dodatnie sprzężenia zwrotne generują niekontrolowany wzrost, sprzężenia ujemne wpływają na regulowanie tempa wzrostu, na utrzymywanie systemu w pewnych dopuszczalnych granicach, bądź na powrót do stanu równowagi stabilnej.

struktura Całokształt zasobów, przepływów, sprzężeń zwrotnych oraz opóźnień, które określają wszystkie wewnętrzne powiązania systemu. Struktura systemu określa pełną gamę jego możliwych zachowań. Faktyczne zachowanie się systemu w każdym określonym momencie zależy od jego struktury, jego bieżącego stanu wewnętrznego oraz stanu jego otoczenia.

strumień przepływu Tempo zmiany zasobu, zazwyczaj faktyczne tempo fizycznego dopływu do zasobów lub też odpływu z niego. Wszelkie strumienie dopływów i odpływów z danego zasobu mierzone są w tych samych jednostkach zasobu na jednostkę czasu w jakich mierzony jest cały zasób. W World3 do poważnych przepływów należą: ludzkie narodziny i zgony w ciągu roku, inwestycje kapitałowe w ciągu roku, deprecjacja (amortyzacja) w ciągu roku, zanieczyszczenia środowiska wywołane i wchłonięte w ciągu roku oraz roczne zużycie nieodnawialnych zasobów naturalnych.

system Powiązany ze sobą zespół elementów, koherentnie zorganizowanych dla określonego celu. System jest czymś więcej niż sumą jego części. Może się on charakteryzować zachowaniem dynamicznym, dostosowawczym, nakierowanym na osiągnięcie celu, samozachowawczym lub ewolucyjnym.

wzrost wykładniczy Wzrost o stały ułamek rosnącej wielkości w stałym okresie czasu. Pieniądze w banku rosną w sposób wykładniczy w przypadku, gdy oprocentowanie, na przykład w wysokości 7%, jest dodawane co roku do sumy znajdującej się już w banku. Populacje rosną w sposób wykładniczy, gdy wzrastają o pewną określoną część siebie samych co roku, bądź co miesiąc, a nawet – jak w przypadku mikrobów – co parę minut. Gdy coś rośnie w sposób wykładniczy znaczy, że stale się podwaja – 2, 4, 8, 16, 32… – przy czym czas podwojenia jest stały i można go obliczyć.

zachowanie się Funkcjonowanie systemu w czasie – wzrost, równowaga stabilna, oscylacje, zanikanie, przypadkowe odchylenia, ewolucja, chaos bądź też jakakolwiek kombinacja tych zachowań.

załamanie Niekontrolowane kurczenie się populacji bądź gospodarki wywołane przekroczeniem przez nie dopuszczalnych granic nacisku na środowisko, co powoduje zwężanie się bądź erozję tych granic. Załamanie jest szczególnie prawdopodobne wówczas, gdy występują pozytywne sprzężenia erozji, powodujące iż degradacja środowiska wywołuje procesy potęgujące tę degradację.

zasób Zakumulowana, zmagazynowana ilość materii, energii bądź informacji. Przedstawia bieżący stan systemu, odzwierciedla historię przeszłych dopływów i odpływów z danego zasobu, a ponieważ zasoby ulegają jedynie powolnym zmianom w czasie, mogą one działać w sposób opóźniający reakcje systemu. W World3 do znaczących zasobów należą: ludność, kapitał przemysłowy, kapitał usługowy, ziemie uprawne, zanieczyszczenie środowiska, nieodnawialne bogactwa naturalne.

zlew Ostateczne przeznaczenie strumieni materii bądź energii użytkowanych przez system. Atmosfera jest zlewem dla dwutlenku węgla powstającego przy spalaniu węgla. Miejskie śmietnisko jest często zlewem dla papieru, wyrabianego z drzewa pochodzącego z lasu.

źródło Miejsce pochodzenia strumieni materii bądź energii użytkowanych przez system. W krótkim okresie źródłem węgla są złoża węgla znajdujące się w ziemi, w bardzo długim okresie źródło węgla stanowią lasy. W krótkim okresie źródłem drewna są lasy, w średnim okresie źródłem lasów są odżywcze składniki gleby, woda oraz energia słoneczna.

Comments are closed.