Język (lingua) - jama ustana

Język (lingua) - jama ustana
Funkcja – pomaga przy pobieraniu pokarmu, rozdrabnianiu go, mieszaniu ze śliną i połykaniu.
Mięśnie języka – m. poprzecznie prążkowane szkieletowe z mioblastów pochodzących z miotomów potylicznych. Pokryte błoną śluzową (z nabłonka wielowarstwowego płaskiego i blaszki właściwej). W części brzusznej jest też tk. podśluzowa. Dzielą się na:
- poziome:
* podłużne – od nasady do wierzchołka, w dwóch pokładach (jeden powierzchownie pod błoną śluzową, drugi wzdłuż brzusznej powierzchni).
* poprzeczny – od septum linguae do brzegów języka.
- pionowy: od powierzchni grzbietowej do brzusznej, między włóknami poprzecznego.
Między mięśniami jest tk łączna luźna z kom tłuszczowymi, na powierzchni grzbiet przechodząca w błonę śluzową, na brzusznej w tk podśluzową i błonę śluzową. W blaszce właściwej bł śluz są gruczoły języka, mogące być też w tk łącznej warstwy powierzchniowej mięśni (śluz, sur, miesz). Rozmieszczone głównie w tyle i wzdłuż brzegów bocznych, a w części przedniej na spodzie gruczoł mieszany Nuhna. U Ca na pow brzusznej w linii środkowej wyst podjęzycze (lyssa) z tk włóknistej, z wł mięśniowymi, tk siateczkowatą i pniami nerwowymi. U ptaków mięśnie własne są słabo rozwinięte i zrąb jezyka stanowi tk łączna włóknista.
Brodawki – wpuklenia blaszki właściwej błony śluzowej do nabłonka pochodzenia ektodermalnego (wyj. na nasadzie – endodermalny), widoczne jako wyniosłości na powierzchni grzbietowej. Rodzaje:
- nitkowate – najwięcej, rozmieszczone równomiernie, kształt nitek, w części środ najdłuższe i zwrócone do tyłu; w części wierzchołkowej brodawek nabłonek ulega rogowaceniu; rola przy pobieraniu i rozdrabnianiu pokarmu; niekiedy mają postać rogowych wyniosłości (koń, koza, świnia).
- stożkowate – na nasadzie u przeżywaczy, zwrócone do gardła, zapobiegają wypadaniu pokarmu z jamy ustnej. Wyst też na wargach i policzkach.
- soczewkowate – w środkowej części pow. grzbietowej u Ru; niskie, spłaszczone, tworzą jakby plaster, zapobiegają omijaniu przez pokarm brodawek smakowych na grzbiecie języka.
- grzybowate – w formie grzyba; między nitkowatymi, gł w przedzie i na brzegach; nabłonek cienki z kubkami smakowymi (nie zawsze), widoczne są przez niego naczynia krwionośne; z wiekiem ich liczba maleje.
- okolone – między trzonem a nasadą; u Ca w kszt odwróconego V, u Ru przy brzegach bocznych; największe, ale mało; kszt kulisty; zagłębiona w błonę śluzową i otoczona wałem brodawki; pomiędzy wałem a brodawką jest bruzda mająca ujścia gruczołów brodawki okolonej (cewkowe, surowicze, u nasady brodawki); w nabłonku brodawki i wała od strony bruzdy są kubki smakowe; w tk łącznej mogą być pęczki kom mięśni gładkie (przebieg skośny, podłużny lub okrężny).
- liściaste – na bocznych brzegach części tylnej, z fałdów błony śluzowej pokrytych nabł wielo płaskim, między którymi są rowki brodawki z ujściami gruczołów brodawki liściastej; w nabłonku rowków wyst kubki smakowe. Brak u Ru.
Kubki smakowe – odbierają wrażenia smakowe, dotykowe i cieplne. U kręgowców wyższych wyst w brodawkach smakowych i nabłonku tylnej ściany gardła, nagłośni, podniebienia miękkiego i łuków podniebienno-językowych. Rozw z elementów zarodkowej tk glejowej. Kształt gatunkowo zmienny. Kubek smakowy zajmuje całą szerokość nabłonka, układa się długą osią prostopadle do błony podstawnej. Z powierzchnią nabłonka komunikuje się przez otworek smakowy (porus gustatorius); są unerwione; w zakończeniach nerwowych wyst acetylocholinoesteraza; zawiera wiele fosfataz. Zbudowany z:
- kom zrębowe (jądra duże, owalne, jasno barwiące się, w cyt liczne mitochondria i ergastoplazma):
* podporowe przypodstawne - gwiaździste, u podstawy kubka; na nich opierają się pozostałe zrębowe
* podporowe zewnętrzne – wydłużone, szersze w części podstawnej, ułożone na obwodzie kubka;
* podporowe wewnętrzne – walcowate, w środku kubka;
- kom smakowe – między podporowymi wewn i wewn a zewn.; wrzecionowate; cytoplazma barwi się intensywnie; jądra pałeczkowate ze zwartą chromatyną; w części zwróconej ku powierzchni wyst pręciki smakowe wystające przez otworek smakowy; w cyt mitochondria, ergastoplazma i okrągłe pęcherzyki; na powierzchni zwróconej w stronę otworka liczne i długie mikrokosmki między którymi jest gęsta substancja;
Język ptaków – zrąb błony śluzowej to unaczyniona i unerwiona tk ł włóknista, luźniejsza przy nabłonku, z licznymi wł spręż; stożkowate brodawki pokryte zrogowaciałym nabłonkiem; U kuraków na wierzchołku i grzbiecie gruba warstwa rogowa z brodawkami nitkowatymi; w cz tylnej liczne unerwione brodawki z zaostrzonym wierzchołkiem w stronę krtani; w blaszce właściwej gruczoły śluzowe wzdłuż brzegów języka i ciałka blaszkowate; w głębi chrząstka szklista lub włóknista jako przedłużenie kości podjęzykowej.
Unaczynienie – tętnice wytwarzają szeroką sieć w obrębie mięśni, od której gałązki idą ku powierzchni; naczynia o przebiegu horyzontalnym oddają odgałęzienia do brodawek gdzie tworzą sieć naczyń włosowatych i łączą się w żyły biegnące do splotów żylnych w blaszce właściwej błony śluzowej, w której są też naczynia chłonne.
Unerwienie – mięśnie unerwione gałązkami nerwu podjęzykowego i struny bębenkowej, które wytwarzają liczne płytki ruchowe. Język otrzymuje też gałązki n trójdzielnego i językowo-gardłowego, wytwarzające zakończenia czuciowe; w warstwie właściwej błony śluzowej jest splot włókien rdzennych i bezrdzennych, od którego odchodzą włókna do kubków smakowych, nabłonka gruczołów i naczyń.

Zęby (dentes) – wytwory błony śluzowej jamy ustnej;
Korona – część nad zębodołem i dziąsłem, korzeń – tkwi w zębodole, szyjka – na przejściu korony w korzeń.
Wewnątrz jest komora zęba przechodząca w kanał korzenia zakończony otworem szczytowym zęba (foramen apicis dentis). Substancje twarde:
Zębina (dentinum) – główna masa zęba, ogranicza jamę w obrębie korony i korzenia i kanał korzenia; zbud z twardej substancji z wł kolagenowych (o przebiegu równoległym do pow zęba) spojonych subst podstawową przepojoną składnikami nieorg (gł kryształy hydroksyapatytu, mniej fluoroapatytu i węglanów Mg, Na, Ca); w istocie podstawowej liczne i cienkie kanaliki zębinowe (prostopadłe do pow zęba, w koronie prostolinijnie, w szyjce faliście, w korzeniu zygzakowato) leżące blisko siebie, od których odchodzą łączące je ze sobą odgałęzienia; zębina zwykle jest nieunaczyniona; w kanalikach są obwodowe wypustki zębinowe odontoblastów; w wypustkach zębinowych są kropelki tłuszczu; między wypustkami zębinowymi a ścianą kanalików jest przestrzeń z płynem tkankowym; w kanalikach są włókna bezrdzenne; pęczki włókien kolagenowych krzyżują się między sobą i z kanalikami; kanaliki wyściela istota podstawowa z kwaśnymi mukopolisacharydami, znajdująca się też na wewn pow zębiny; w części obwodowej zębiny może być niezmineralizowana zębina międzykulkowa – w koronie nieregularne, duże w pobliżu szkliwa, w szyjce i korzeniu – liczne, drobne, na granicy z cementem tworząc warstwę ziarnistą;
Szkliwo (enamelum) – pokrywa zębinę w koronie i szyjce; najtwardsza subst org; zmineralizowana do 97%; brak elementów komórkowych, naczyń i nerwów; zbud z długich, bezstrukturalnych pryzmatów szkliwa 5- lub 6-bocznych, o przebiegu równoległym do siebie, prostopadle do pow zęba; spaja je uwapniona substancja międzypryzmatyczna zawierająca aminokwasy (His, Lys, Arg, Gly, Cys), kwaśne mukopolisacharydy, lipidy i fosfatazę zasadową; łączą się w pęczki o przebiegu falistym lub śrubowatym; w zębach młodych załamują światło podwójnie w starszych pojedynczo; szkliwo pokrywa cienka błona odporna na kwasy i zasady – oszkliwia (cuticula enameli).
Cement (cementum) – pokrywa zębinę w korzeniu i szyjce, u roślinożernych wyst też cement koronowy; podobny do tk kostnej bez osteonów (mogą wyst w zębach dużych i starych); zawiera włókna kolagenowe i zmineralizowaną istotę podstawową; z wiekiem jest go więcej; wyróżnia się:
- cement bezkomórkowy (pierwotny) – w części górnej korzenia, z wł kolagenowych o przebiegu podłużnym i promienistym, spojonych istotą podstawową; włókna o przebiegu promienistym z jednej strony wchodzą do zębiny, z drugiej do ozębnej.
- cement komórkowy (wtórny) – w części dolnej, w zębach wielokorzeniowych po stornie przyśrodkowej do długiej osi zęba; włókna kolagenowe ułożony nieregularnie; może składać się z blaszek o przebiegu okrężnym równolegle do pow zęba, między którymi są jamki z komórkami cementu – cementocytami (okrągłe lub wrzecionowate, z wypustakim w kanalikach cementu).
Tkanki miękkie:
Miazga (pulpa dentis) – wypełnia jamę zęba i kanał korzenia zęba; zbud z kom gwiaździstych tworzących syncytium i pęczków wł kolagenowych w istocie podstawowej; unaczyniona i unerwiona; na obwodzie jest jedna warstwa walcowatych komórek zębinotwórczych (odontoblastów), przylegających do wewn pow zębiny, między którymi są naczynia włosowate i wł kolagenowe; od przeciwległych biegunów odontoblastów odchodzą wypustki z mukopolisacharydami; skierowane w stronę zębiny to wyp zębinowe, reszta kończy się w miazdze lub łączy z sąsiednimi; cyt ziarnista, zasadochłonna, z tworami deutoplazmatycznymi i fosfatazą zasadową; pod warstwą odontoblastów jest jasna warstwa z małą ilością kom; mogą tu też być kom żerne ukł siateczkowo-śródnabłonkowego; miazga bierze udział w odżywianiu, przemianie materii i regeneracji tk twardych zęba; u psa i czł z wiekiem zanika i zamyka się kanał zębowy.
Ozębna (periodontium) – łączy korzeń ze ścianą zębodołu, funkcja ochronna i odżywcza; w obrębie otworu szczytowego korzenia łączy się z miazgą; buduje ją silnie unaczyniona i unerwiona tk łączna zwarta, przymocowana do ściany zębodołu i cementu za pomocą włókien wnikających; tworzy aparat więzadłowy zęba z więzadła okrężnego zęba (lig circulare dentis), skośnego zęba (lig obliquum dentis) i szczytowe zęba (lig apicale dentis).
Unaczynienie – naczynia wnikają do miazgi przez otwór szczytowy; naczynia tętnicze rozdzielają się na anastomozujące ze sobą kapilary, łączące się w żyły. W miazdze są też naczynia chłonne. Cement odżywia się na drodze dyfuzji z naczyń ozębnej.
Unerwienie – nerwy wnikają do miazgi przez otwór szczytowy tworząc splot głęboki z wł rdzennych i powierzchowny z bezrdzennych; wł unerwiają tk łączną, ścianę naczyń i odontoblasty;

narządy neurohemalne, narządy tworzone przez skupiska kolb synaptycznych neuronów neurosekrecyjnych, w obrębie których są gromadzone i magazynowane neurohormony, przed ich wydzieleniem do układu krążenia; do n. n. zalicza się gruczoły zatokowe skorupiaków, ciała sercowate (kardialne) owadów oraz część nerwową przysadki mózgowej ssaków.
Pod wpływem bodźców nerwowych powstaje w podwzgórzu neurowydzielina, która wzdłuż włókien nerwowych dostaje się przez krążenie wrotne do przedniego płata przysadki i pobudza wytwarzanie określonych hormonów.
Krążenie wrotne przysadki – Pozwala na współzależność czynnościową przysadki i międzymózgowia. Górne tętnice przysadkowe tworzą u podstaw międzymózgowia w szczytowej części lejka sploty naczyń włosowatych, które u podstawy lejka tworzą żyły wnikające do przedniego płata przysadki, gdzie rozgałęziają się w sieć naczyń włosowatych uchodzących do układu żylnego. Powstaje układ wrotny, którego istotą jest rozgałęzienie naczyń żylnych ponownie w sieć kapilarną, dzięki czemu neurowydzielina nie dostaje się do ogólnego układu krążenia, tylko bezpośrednio do przysadki.

Gruczoły ślinowe (glandulae salivales) – ich przewody wyprowadzające uchodzą do jamy ustnej; powstają jako uwypuklenie nabłonka, które powiększa się i wytwarza ślepo zakończone odgałęzienia; są to gruczoły złożone, egzokrynowe, merokrynowe, wytwarzające ślinę, odgrywają też rolę narządów o funkcji wydalniczej; otacza je torebka z tk łącznej luźnej, od której w głąb narządu wnikają pasma naczyniami krwionośnymi i nerwami dzieląc gruczoł na płaty i płaciki; od tk łącznej międzypłacikowej w głąb płacików wnikają pasemka oddzielające odcinki wydzielnicze i przewody wyprowadzające; od jamy ustnej do gruczołu podąża gł przewód wyprowadzający, który dzieli się na przewody zbiorcze leżące w tkance międzypłacikowej, te z kolei dają gałązki do płacików tworząc przewody śródpłacikowe (z przewodów prążkowanych i wstawek); płaciki budują więc odcinki wydz i przewody wyprowadzające śródpłacikowe połączone tkanką łączną luźną z komórkami tłuszczowymi; obumierające kom grucz to kom obrzmiałe (onkocyty) – duże, z pyknotycznymi jądrami i gęsto ułożonymi ziarnistościami; z wiekiem tk gruczołową zastępuje łączna.
Główny przewód wyprowadzający – przy ujściu do jamy ustnej ma nabł wielko płaski, który przechodzi w dwuwarstwowy walcowaty lub dwurzędowy. Kom nabł mogą wytwarzać uwypuklenia do światła przewodu; pod nabł jest tk ł luźna z wł sprężystymi i kom mięśniowymi gładkimi.
Przewody międzypłacikowe zbiorcze – wysłany nabł jedno walcowatym, na zewn okrytym cienką warstwa tk ł luźnej z kom tucznymi
Przewody prążkowane – ampułkowato rozszerzone, początkowe odcinki przewodów śródpłacikowych , z nabł jedno walcowatego, w kom wyst prostopadle do błony podstawnej, utworzone przez mitochondria prążkowanie przypodstawne; w części wierzchołkowej kom są ziarnistości i wodniczki; przewody te odgrywają rolę resorpcyjną, wydzielniczą, oraz są zbiornikami wydzieliny przekazywanej do jamy ustnej i są miejscem mieszania różnych rodzajów wydzieliny w śl śluz-sur; mogą w nich wyst kom koszyczkowe.
Wstawki – wąskie przewody będące przedłużeniem przewodów prążkowanych, zakończone odc wydzielniczymi; zbud z nabł jedno płaskiego lub sześciennego spoczywającego na błonie podstawnej; najlepiej wykszt w śliniance przyusznej; w mieszanych mogą ulec ześluzowaceniu tworząc kom śluzowe odc wydzielniczych; mogą w nich wyst kom koszyczkowe.
Odcinki wydzielnicze – z jednej warstwy sześciennych kom gruczołowych na błonie podstawnej z wł siateczkowymi; między błoną podst a kom grucz wyst kom koszyczkowe z kurczliwymi włókienkami, otaczające wypustkami odcinek wydzielniczy; odc wydz otoczone są siecią naczyń włosowatych; u ptaków o kszt rozetek z nabł jedno walcowatego.
Ślina (saliva) – zwilża błonę śluzową, bierze udział w żuciu, formowaniu kęsa i połykaniu, trawieniu, spełnia funkcję ochronną; jest mieszaniną wydzielin wszystkich ślinianek; składa się gł z wody, a także ze zw organicznych (mucyna, ptialina, maltaza, lipaza, peptydaza, proteinaza) i nieorganicznych, elementów komórkowych (nabłonki, leukocyty) i drobnoustrojów.
Ślinianki dzielimy na:
- surowicze – wydzielina surowicza, wodnista, dużo białka, enzymów i zw mineralnych; budowa zwykle pęcherzykowa (wyj cewkowate gruczoły brodawek języka). Są to – grucz brodawek języka, przyusznica (gl parotis),
Odcinek wydzielniczy – pęcherzykowy, o niewielkiej średnicy, ściana z jednej warstwy kom sześciennych o kszt stożkowatym; małe światło tworzy kanaliki wydzielnicze międzykomórkowe pomiędzy kom gruczołowymi; w świetle sterczą mikrokosmki; jądra kom gruczołowych kuliste, pomarszczone (jeśli jest nagromadzona duża ilość wydzieliny), ułożone centralnie lub bliżej podstawy; w aparacie Golgiego są ziarenka silnie załamujące światło; mitochondria ziarniste ulegają wydłużeniu gdy komórka nie wydziela; każda kom ma część wierzchołkową (z ziarenkami zymogenu) i podstawową (powiększona przez wpuklenie błony komórkowej).
- śluzowe – wydzielina zawiera dużo śluzu (mucyny), mało białek i enzymów; budowa cewkowa. Są to – gruczoły podniebienne (gl palatinae). Nie wyst tu przewody prążkowane.
Odcinek wydzielniczy – cewkowy, ściana z nabł jedno sześciennego; światło nieregularne i szerokie; brak kanalików wydzielniczych, cytoplazma kom grucz piankowata; jądra owalne, ułożone bliżej podstawy, gdy gromadzi się wydzielina staje się pałeczkowate i jest spychane ku podstawie.
- śluzowo-surowicze – wydzielają śluz i wydzielinę surowiczą; mogą być cewkowe, pęcherzykowe lub cewkowo-pęcherzykowe. Są to – ślinianki żuchwowe (gl mandibulares), podjęzykowe (gl sublinguales)
Odcinek wydzielniczy – cewkowy, śluzowy, którego dno stanowią komórki odcinków wydzielniczych surowiczych, układające się przy końcu cewki w formie czapeczki widocznej na przekroju jako półksiężyc surowiczy.
Unaczynienie – tętnice po wniknięciu do gruczołu biegną wzdłuż rozgałęzień przewodów wyprowadzających; od tych tętnic odchodzą gałązki idące do ścian przewodów, a następnie wytwarzające sieć naczyń włosowatych oplatających każdy odcinek wydzielniczy; z połączenia kapilarów powstają żyły o przebiegu podobnym do tętnic. Wyst tu liczne anastomozy tętniczo żylne (w miejscu, gdzie naczynia wnikają do grucz i płacików, oraz przed siecią naczyń włosowaty otaczających odcinki wydzielnicze) oraz żyły zamykające ze zwieraczami (w miejscu, gdzie naczynia wychodzą z płacików i gruczołu).
Unerwienie – ślinianki unerwiają wł nerwowe ukł współczulnego i przywspółczulnego, biegnące wzdłuż naczyń krwionośnych i przewodów wyprowadzających. W ścianie naczyń krwionośnych, przewodów wyprowadzających i odcinków wydzielniczych wyst zakończenia nerwowe gruczołowe.

Comments are closed.