POLITYKA GOSPODARCZA W PERSPEKTYWIE NEOLIBERALIZMU I NEOKEYNESIZMU część 2

POLITYKA GOSPODARCZA W PERSPEKTYWIE NEOLIBERALIZMU I NEOKEYNESIZMU część 2

Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte XX wieku były okresem zdecydowanej dominacji koncepcji keynesowskich w polityce ekonomicznej większości krajów zachodnich o gospodarce rynkowej. Uformowane na płaszczyźnie teoretycznej i sprawdzone w praktyce polityki gospodarczej przez niektóre rządy pod koniec okresu międzywojennego, koncepcje te uzyskały pełną afirmacje po II wojnie światowej.
Keynes wskazywał na potrzebę stałego zaangażowania się rządu w sprawy gospodarcze. Ingerencja powinna obejmować ustalenie wysokości stóp procentowych, kursów walut, wykorzystanie polityki budżetowej, a zwłaszcza wydatków państwa, do pobudzenia popytu i przeciwdziałania tendencjom recesyjnym. Zalecenia te były aprobowane przez polityków i przyjmowane przez parlamenty. Stronnictwa chrześcijańsko-demokratyczne i socjaldemokratyczne w krajach europejskich poszerzały je o postulaty zwiększenia opieki społecznej, powszechnej ochrony zdrowia, zabezpieczenia na starość, -nadawania państwu funkcji opiekuńczych. Wpływ keynesistów na politykę ekonomiczna w Stanach Zjednoczonych zaznaczył sie szczególnie wyrażanie na początku lat 60, kiedy to znaleźli się oni w gronie ekonomicznych doradców prezydenta Kennedy’ego.
Lata wojny przyczyniły się do uzasadniania użyteczności interwencji państwa w gospodarkę. Powstała w USA ustawa o zatrudnieniu zoobowiazywała rząd do zapewnienia maksimum zatrudnienia, produkcji i siły nabywczej. Proklamowała współpracę z przemysłem, rolnictwem i światem pracy. Porzucono powszechne przekonanie, że sam mechanizm rynkowy jeśli nie psuje się go przez interwencję państwa i protekcjonizm celny, doprowadzi do pełnego wykorzystania czynników produkcji, w tym siły roboczej, i że sam rynek zapewnia zawsze wielkość popytu odpowiadającą wielkości podaży. Ustawa ta była pierwszym aktem rządowym przyjmującym świadomie doktrynę Keynesa za podstawę polityki gospodarczej. Na podstawie ustawy o zatrudnieniu powołano rade Doradców Ekonomicznych prezydenta, której zadaniem miało być opracowywanie corocznego Raportu o zastosowanych środkach zmierzających do stabilizacji gospodarczej i pełnego zatrudnienia oraz protektujacego kierunki dalszej polityki gospodarczej.
W ciągu 20stu powojennych lat wiele krajów rozwiniętych, miało spore sukcesy gospodarcze. Procesy szybkiej ekspansji wystąpiły zwłaszcza w Niemczech Zachodnich i w Japonii, bijąc światowe rekordy w zakresie tempa wzrostu gospodarczego. Rząd japoński ingerował skutecznie, prowadząc wysoce aktywna politykę makroekonomiczną i przemysłową, wspomagał rozwój hutnictwa i przemysłu stoczniowego, umożliwiali przez wspieranie programu budowy wielkich tankowców-import do Japonii taniej ropy naftowej z Bliskiego Wschodu i rozwój przemysłu przetwórczego.
Dostawy z Bliskiego Wschodu ropy naftowej ułatwiły procesy wzrostu gospodarczego i zmian strukturalnych także w krajach europejskich.
W latach 60 w polityce strukturalnej nastąpiła zmiana, rządy zaczęły popierać przede wszystkim nowoczesne gałęzie przemysłu, wytwarzając dobra o wysokim stopniu przetworzenia surowca. Inicjatywę wykazała ponownie Japonia, której rząd wiązał priorytety polityki ekonomicznej z rozwojem przemysłu motoryzacyjnego i elektronicznego. Wspieranie nowoczesnych gałęzi przemysłu stopniowo stało się także głównym założeniem polityki ekonomicznej większości krajów zachodnioeuropejskich.
Inwestycje publiczne kierowane przede wszystkim na infrastrukturę; modernizowano układy komunikacyjne, systemy gospodarki miejskiej, energetykę. Wydatki budżetowe coraz częściej zaczynały przekraczać dochody, wzrastała emisja pieniądza. Toczące się wojny lokalne(Korea, Wietnam), a także stałe utrzymywanie się napięcia w stosunkach miedzy mocarstwami i wyścig w dziedzinie sił nuklearnych oraz badań kosmicznych podtrzymywały wysoki stopień zaangażowania oraz wykorzystywania potencjału produkcyjnego i zatrudnienia. Jeden z ekonomicznych doradców rządu federalnego Stanów Zjednoczonych stwierdził, ze udało się zaprzęgnąć gospodarkę do tworzenia dobrobytu i postępu. Moglibyśmy dodać, ze nie tylko do tych celów.
W niektórych krajach o gospodarce rynkowej wprowadzono makroekonomiczne planowanie gospodarcze a zinstytucjonalizowanych formach. Już w pierwszym roku po wojnie powstał we Francji Generalny Komisariat Planu; instytucje i organy państwowe planowania gospodarczego utworzona następnie w Japonii, Indiach, Holandii, Norwegii, Szwecji, Hiszpanii. Próby organizowania planowania w skali ogólnopaństwowej podjęto później we Włoszech i w Wielkiej Brytanii. Rozszerzał się zakres gospodarki kontrolowanej przez organy publiczne; niektóre gałęzie przemysłu znacjonalizowano.
W tym samym czasie rosły znaczenia i potęga wielkich korporacji gospodarczych. Przybierały one coraz częściej postać organizacji międzynarodowych, stopniowo opanowujących różne dziedziny produkcji i uzyskujących dominującą pozycję ekonomiczną w gospodarce różnych obszarów i segmentów rynku. Zwiększał się w ten sposobów obszar występowania warunków właściwych dla regulacji rynku przez oligopole. Międzynarodowe korporacje rozwijały formy długookresowego planowania, uruchamiały filie w różnych częściach świata, coraz skuteczniej oddziaływały na układy cen, wywierały różne naciski na rządy i ich politykę gospodarczą.
Procesy rozwojowe w świecie coraz bardziej się różnicowały, zwłaszcza w grupie krajów ekonomicznie opóźnionych. Jedne z nich, dysponujące zasobami cennych surowców, awansowały podążając tradycyjną drogą zwiększania ich wydobycia i eksportu, inne zaś musiały poszukiwać niełatwych sposobów zdobycia pozycji w międzynarodowym podziale pracy przez umiejętne wykorzystanie zasobów siły roboczej i pracowitości mieszkańców przy dostosowywaniu się do coraz trudniejszych wymogów narzucanych przez postęp naukowo-techniczny. Na przykład Tajwan i Korea Południowa odniosły w tej dziedzinie ogromny sukces, inne pozostały w miejscu, borykając się z coraz bardziej ze złożonymi problemami związanymi z niemożnością sprostania wyzwaniom demograficznym i żywieniowym. Oprócz podziału na przeciwstawne systemy polityczne- kapitalizm i socjalizm- dramatyczne formy przybrał podział na kraje bogate i biedne. Nie wszystkim krajom udało się pokonać groźbę głodu, jak np. Indiom, które nastawiły swoja politykę gospodarczą na szybki rozwój rolnictwa. Głód występuje nadal na wielu obszarach, zwłaszcza na kontynencie afrykańskim i w południowo-wschodniej Azji.
Wiele krajów rozwijających się wpadło w pułapkę rosnącego zadłużenia, które dla niektórych z nich sięga obecnie dziesiątków miliardów dolarów i na skutek trudności w zapewnieniu bieżącej obsługi kredytów w postaci spłat odsetek nadal się powiększa. Zadłużenie stało się jednym z najtrudniejszych problemów polityki ekonomicznej w krajach rozwijających się, i nie tylko w nich.
Przez prawie 25 lat po II wojnie światowej polityka ekonomiczna w krajach o gospodarce rynkowej była prowadzona w warunkach względnie ustabilizowanej sytuacji pieniężnej. Podstawą gospodarki finansowej w krajach zachodnich były zasady ustalone w 1944 r. w Breton Woods. Funkcje pieniądza międzynarodowego spełniał dolar, traktowany jako waluta wymienialna na złoto. Pod koniec lat 60siatych dolar zaczął wykazywać niepokojące symptomy. Wydatki rządu federalnego Stanów Zjednoczonych stale rosły - w latach 1945-1968 zwiększyły się prawie 6krotnie. Miedzy 1969 a 1970 r. stopa inflacji w Stanach Zjednoczonych wzrosła o ponad 6%. Wymienialność dolara na złoto stała się problematyczna. W sierpniu 1971 r. prezydent Nixon ogłosił zerwanie z zasada wymienialności dolara, a w grudniu tego samego roku doszło do wielkiej dewaluacji waluty amerykańskiej. System z Breton Woods załamał się. Inflacja przybrała na sile. W latach 1972-1973 wyniosła 8%, w latach 1974-1975 prawie 14%. Pojawił się termin inflacja dwucyfrowa.
Inflacja nie była, oczywiście zjawiskiem nowym. Ma ona długa historię. Z reguły występowała w czasie wojen, gdy mobilizowano gospodarkę do maksymalnych wysiłków powodując intensywne użytkowanie zasobów czynników produkcji, co pociągało za sobą wzrost cen. Zwykle jednak po wojnie sytuacja wracała do normy, ceny spadały a kryzysy nadprodukcji dodatkowo oddziaływały obniżająco na ich poziom, redukując zapotrzebowanie na kapitał i pracę. Po II wojnie światowej tendencje te jednak zmieniły się: wzrost cen przybrał charakter procesu ciągłego, wykazującego nawet tendencje do przyspieszenia.
Sytuację komplikowały wydarzenia polityczne. Po wojnie arabko izraelskiej w 1973 r. rządy krajów produkujących ropę naftowa gwałtownie podniosły jej cenę. Pogorszyło to wydatnie rentowność przemysłu krajów rozwiniętych importujących ropę naftową używających jej jako wygodnego nośnika energii. Wywołany tym tzw. Kryzys energetyczny przeobraził się wkrótce w recesję. Sprawowana przez wielkie korporacje gospodarcze kontrola cen wielu produktów umożliwiła przerzucenie wzrostu kosztów na ceny. Jednocześnie nasiliły się zadania rekompensat płacowych ze strony związków zawodowych. Zaczęły działać nowe czynniki inflacjogenne: nacisk płac na koszty i ceny oraz kosztów utrzymania na wynagrodzenia pracowników; pojawiło się zjawisko określanie mianem spirali cen i płac. Nieśmiałe próby administracyjnego hamowania wzrostu cen i płac podjęte m.in. w Stanach Zjednoczonych za czasów prezydentatury Nixona, nie przyniosły rezultatów. W wielu krajach zachodnich wzrosło bezrobocie, spadły rozmiary inwestycji. Keynesowskie metody pobudzania koniunktury zaczęły zawodzić; rozszerzenie strumieni kredytu i pieniądza przyspieszyło tempo inflacji, nie przynosząc oczekiwanego ożywienia. Polityka Stanów Zjednoczonych wzrostu emisji dolara na pokrycie zobowiązań zagranicznych spowodowała dalsze zaostrzenie kryzysu walutowego. Kraje Europy Zachodniej w odpowiedzi na pogarszanie się dolara powołały do życia w 1978 r. Europejski System Monetarny. Wiele rządów uznało w tych warunkach walkę z inflacja za ważniejszą od walki z bezrobociem i odrzuciło zasady polityki pełnego zatrudnienia. Podniosły się głosy postulujące ograniczenie zakresu i kierunków ingerencji państwa. Zarysował się zmierzch ery keynesizmu w polityce gospodarczej, zwrot w stronę tendencji liberalnych i wiary w dobrodziejstwa wolnego rynku.
Tłumaczono to różnie. Galbraith uważa, ze koncepcje Keynesa odnosiły się wyłącznie do makroekonomii; sferę cen i płac, w której wystąpiły inflacjogenne sprzężenia; pozostawiał on w ramach mikroekonomicznej ortodoksji rynkowej. Ceny i płace podlegały działaniu praw rynku, na który producenci nie mieli wpływu. Koncepcje Keynesa nie obejmowały ingerencji państwa w postaci kontroli czy regulacji cen i płac, były więc one przedmiotem negocjacji miedzy wielkimi korporacjami i związkami zawodowymi. W systemie Keynesowskim nie mieściły się też takie zjawiska , jak ustalanie cen ropy naftowej przez OPEC, a właśnie cenowe szoki naftowe skutecznie napędzały inflację. System keynesowski odnosił się do okresu, w którym problemem było bezrobocie i spadające, a nie rosnące ceny. System więc okazał się nie adekwatny do warunków występujących w gospodarce światowej w latach 70.

Comments are closed.