FUNKCJE PG W RÓŻNYCH SYSTEMACH EKONOMICZNYCH

FUNKCJE PG W RÓŻNYCH SYSTEMACH EKONOMICZNYCH
W gospodarce wyróżniamy:
1/ tzw. procesy realne, obejmujące produkcję, transport, magazynowanie, obrót towarami
2/ procesy regulacyjne: zbieranie i przetwarzanie inf., przygotowanie i podejmowanie decyzji, kontrola ich wykonania itp.
- W przeds. przem., handlowych, w gosp. rolnych i w gosp. domowych występują czynności zaliczane i do (1), i do (2).
- W bankach, z-dach ubezp., org. zrzeszających przeds., w organach rządowych i samorządowych wkraczających w sferę gospodarki dominują (2).
→ Aby złożona z tak różnorodnych elementów gospodarka sprawnie funkcjonowała jako całość, musi w niej obowiązy-wać pewien porządek. wyznaczony przez system ekonomiczny. Jest to zbiór norm prawnych i ogólnie akceptowanych zasad, regulujących postępowanie wszystkich uczestników procesu gosp. System ekonom. określa:
1/ kto i jak decyduje o tym, co wytwarzać i w jakich ilościach
2/ jak wytwarzanie uzupełniających się produktów ma być bilansowane i koordynowane pod kątem zaspokojenia potrzeb społ.
3/ jak ma być dokonywany podział globalnego produktu społ. między członków społ-wa.
Podstawę rozw. systemowych tworzy ustrój społ-gosp.
→ Sprawą najważniejszą dla stosunków społ.-ekonom. jest własność środków produkcji. W oparciu o kryterium własno-ści śr. prod. wyróżnia się:
1/ ustroje indywidualistyczne (kapitalistyczne), w których dominuje własność jednostkowa śr. prod. i trwałych dóbr kon-sumpcyjnych, a podmiotem własności i decyzji (co, jak, ile wytwarzać) są osoby fiz., rodziny, zrzeszenia osób.
2/ ustroje kolektywistyczne, w których dominuje własność państwa i innych org. publicznoprawnych.
→ Kryterium dodatkowym dla określenia systemu gosp. jest sposób regulacji procesu gosp. i mechanizmy stosowane w czynnościach regulacyjnych. Z tego p-ktu widzenia wyróżniamy 2 typy:
1/ systemy (ustroje) konkurencyjne (kompetytywne), zwane też systemami gospodarki rynkowej; działania podmiotów swobodnie podejmujących decyzje regulują mechanizmy rynkowe: gra sił cen, podaży i popytu („niewidzialna ręka ryn-ku”); wprowadzane przez władze publiczne ograniczenia swobody decyzji dotyczą tylko fragmentów procesu gosp.
2/ systemy gospodarki regulowanej administracyjnie (systemy gosp. planowej) – kierunki i rozmiary prod. ustalają orga-ny władzy na drodze adm.
→ Łącząc ze sobą w/w 2 kryteria wyróżnia się 4 modele systemów ekonom.
1/ indywidualistyczno-kompetytywny (kapitalizm rynkowy);
2/ indywidualistyczno-planowy (gosp. kapitalist. regulowana przez centralne planowanie państwa);
3/ kolektywistyczno-planowy (kolektywist. gospodarka zarządzana centralnie (realny socjalizm);
4/ kolektywistyczno-kompetytywny (socjalizm rynkowy).
Ad 1/: np. kraje Europy Zach. XIX w. Współcz. systemy ekonom. USA, Kanady, Japonii, Europy Zach. określa się nazwą kapitalizm mieszany. Działanie mechanizmów rynku i alokacja zasobów są modyfikowane regulacjami prawnymi i dzia-łaniami rządu.
Ad 2/: np. systemy ekonom. krajów Europy Śr. i Wsch., zwł. Niemcy w czasie I wojny św. – silna ingerencja państwa ws. prod., alokacji zasobów i dystrybucji, z zachowaniem własności pryw.
Ad 3/: np. system gosp. wprowadzony w ZSRR w II połowie lat 20. XX w. i narzucony krajom Europy Śr. po II wojnie św.
Ad 4/: np. gospodarka porewolucyjna Rosji w okresie NEP.
→ W niektórych krajach Europy Śr., w ZSRR, Chinach zaczęły się formować systemy hybrydowe. W PL – w latach 80. XX w.
→ System ekonom. przesądza o sposobie regulacji gosp. narodowej, tworzy główne uwarunkowanie PG, określa: zakres, pole, instrumenty, cele działań PG.
→ Rozw. systemowe przesądzają o efektywności gosp. nar. Systemy mogą być „przeregulowane” przez organy władzy i adm., tj. zawężają zakres wolności gosp., wpływają ujemnie na inicjatywę, gospodarność i odpowiedz. podmiotów gospo-darujących, obniżają wydajność gosp. nar.
→ Każdy system ekonom. ściśle wiąże się z systemem politycznym.
Kapitalistyczna gospodarka mieszana
- Decyzje gosp. podejmują tu przedsiębiorcy, właściciele banków i firm pryw., a proces gosp. reguluje mechanizm ryn-kowy (konkurencja, motywacja oparta na zysku itp.).
- Funkcja państwa (PG) – to zapewnienie przestrzegania systemowych zasad porządku społ.-gosp., zwł. zasady wolności gosp., poszanowania własności pryw. i swobody przedsiębiorczości.
- Tradycyjne funkcje państwa w gosp. to:
- określenie i ochrona praw własności,
- zapewnienie bezp. zewn. (utrzymanie wojska i urz. służących obronie narodowej)
- zapewnienie bezp. wewn. (policja)
- utrzymywanie wymiaru spraw. (sądownictwo) i szkolnictwa
- kształtowanie systemu pieniężnego.
- Wykonując w/w funkcje, państwo ponosi wydatki publiczne. Ich rozmiary i strukturę określa budżet państwa. Przez swoje wydatki państwo tworzy rynek zbytu na różne towary i usługi, jest więc kreatorem popytu. Wydatki są pokrywane głównie przez podatki. Nadmierne wydatki oznaczają deficyt budżetowy, pokrywany kredytami lub dodatkową emisją pieniądza.
- Oprócz w/w funkcji państwo prowadzi PG dla korygowania słabości mechanizmów rynku (por. Tabela nr 3).
- Ingerencja państwa w gosp. następuje za pośrednictwem pol. decyzji podejmowanych przez organy władzy: parlament, rząd, instytucje samorządu teryt. Proces przygotowania tych decyzji regulowany jest przez mechanizm wyboru publiczne-go. Zajmuje się tym teoria wyboru publicznego (jej pionierem był A. J. Schumpeter). Opisuje ona przygotowanie i po-dejmowanie decyzji jako swego rodzaju grę, prowadzoną przez różne podmioty życia pol. (parlament, rząd, partie pol. zw. zaw., org. pracodawców).
Oprócz w/w funkcji PG państwa obejmuje:
- ochronę konsumentów, np. przez egzekwowanie norm jakościowych
- przeciwdziałanie nieuczciwej konkurencji
- regulowanie warunków pracy i ochronę pracowników
- kształtowanie systemów ubezp. społ.
- zapewnienie ochrony zdrowia ludności.
Stabilizacji gospodarki służy m.in. regulowanie podaży pieniądza przez bank centralny. Wzrost podaży pieniądza grozi jednak inflacją, tj. destabilizacją gospodarki. Konieczność gwarancji stabilności pieniądza – to jedno z ograniczeń PG.
- Emisja pieniądza i regulacja jego podaży – to tradycyjny atrybut suwerenności państwa. Państwa, które przystąpiły do unii walutowej scedowały ten atrybut na rzecz Europejskiego Banku Centralnego.
- Polityka pieniężna (monetarna) jest, obok polityki budżetowej, jednym z 2 głównych filarów polityki makroekonom.
- PG w krajach „kapitalizmu mieszanego” jest dziś b. zróżnicowana.
→ Od połowy lat 30. do końca 60. XX w. prowadzono szeroko zakrojoną PG, opartą na koncepcjach Keynes’a.
→ Później, pod wpływem tendencji inflacyjnych, zwł. w USA i Wlk. Bryt. popularność zyskały hasła ograniczenia roli państwa.
- Miernikiem rozmiarów ingerencji państwa w gospodarkę jest udział wydatków publ. w PKB.
Dziś inne funkcje pełni PG w modelu amerykańskim, japońskim, francuskim, włoskim. Szczególny typ PG mają kraje o modelu SGR (Niemcy, Austria).
Kierunki oddziaływań PG w kapitalist. gospodarce mieszanej:
1/ PG zajmuje się dopływem środków potrzebnych do wykonywania przez państwo funkcji wewn. i zewn. (adm., wymiar spraw., bezp., wojsko, infrastruktura, oświata, nauka, ochrona zdrowia, pomoc społ. itp.). Chodzi tu nie tylko o pobieranie podatków na w/w cele, ale o stymulowanie rozwoju gosp.
2/ PG wspiera funkcjonowanie i rozwój sektorów nie cieszących się zaint. prywatnych przeds. (instytucje i z-dy użytecz-ności publ. – kolej, poczta, szkoły, ochrona zdrowia) lub znacjonalizowanych
3/ PG osłania działaln. gosp. własnych obywateli przed konkurencją zagraniczną (= b. kontrowersyjny kierunek PG); chodzi tu też np. o ograniczenia imigracji.
4/ PG chroni konkurencję przed monopolami
5/ PG przeciwdziała czynnikom kryzysogennym i stagnacyjnym oraz pobudza koniunkturę, kształtuje warunki sprzyjające wzrostowi gosp.
6/ PG podejmuje problemy ochrony środowiska nat. i zapewnienia ładu przestrzennego w zagospodarowaniu terytorium kraju.
7/ PG utrzymuje w państwie ład społ., oddziałuje na procesy dystrybucji, zapewniając osłonę słabszych grup, reguluje zasady dot. warunków pracy i płacy i zabezpieczenia społ.
→ Wszystkie te ingerencje pozostają w napięciu z zadaniem gwarancji swobody działaln. gosp.
→ Realizacja w/w funkcji wymaga odpowiedniej instrumentacji. Są to np.
- normy prawne regulujące działaln. gosp. oraz
- instrumenty pośrednie, modyfikujące funkcjonowanie mechnizmów rynkowych i wybory przedsiębiorców.
Np. państwo może wpływać na decyzje inwestycyjne przez różne zachęty, preferencje, ulgi podatkowe.
System socjalistyczny częściowo zreformowany (hybrydowy)
- Reformy systemu realnego socj. (nakazowo-rozdzielczego) miały na celu częściową odbudowę rynku i ograniczenie adm. regulacji centralnej. Powstawały rozw. hybrydowe łączące elementy instytucji i mechanizmów rynkowych z pozo-stałościami socj. struktury org. i metod nakazowo-rozdzielczych. Np. Węgry, potem (lata 80.) – Polska, Chiny. Cechy:
- Dominuje własność państwowa
- Przeds. mają samodzielność w planowaniu działaln., mają uzyskiwać zysk
- Wprowadza się samorząd prac. w przeds. (kompetencje kontrolne)
- Ogranicza się liczbę szczebli pośrednich zarządzania i ministerstw
- Możliwe są przkształcenia przeds. państw. w spółki (z o.o. i akcyjne)
- Przeds. działają wg zasad „3 S”: samodzieln., samorządn., samofinans.
- Powstają przeds. z kapitałem mieszanym, także z kapitałem zagr.
- Rozszerza się sektor przeds. prywatnych
- Pojawia się tendencja do uwłaszczenia nomenklatury (przejmowanie udziałów we własności przeds. o kapitale miesza-nym przez osoby zajmujące wpływowe stanowiska w aparacie władzy i w partii)
- Sterowanie procesem społ.-gosp. formalnie pozostaje nadal w gestii centralnych organów władzy, ale zatwierdzanie planów przeds. należy do ich dyrekcji i samorządu
- Utrzymuje się rozdzielnictwo w zakresie zaopatrz. materiałowego (w PL w 1988 r. obejmowało ono ok. 50% artykułów zaopatrzenia mat.), stąd opinia, że system przestał być nakazowy, ale pozostał rozdzielczy
- Rynek dalej jest niezrównoważony, funkcje pieniądza – zawężone
- Dochód nar. jest dalej centralnie regulowany, podlega też oddziaływaniu różnych grup nacisku, domagających się pod-wyżek płac, ulg itp.
- Cechą tego systemu jest brak spójności
- Ceny śr. prod. i dużej części śr. konsumpcji są ustalane administracyjnie
- Zmiany w systemie pol. są ograniczone, ale kształtują się różne ugrupowania pol., samodzielne zw. zaw., czyli zakwe-stionowany zostaje monocentryczny system kierowania państwem i gospodarką
- System częściowo zreformowany jest wewn. niespójny, nie może zapewnić efektywnego funkcjonowania gospodarki. Kluczowa jest tu sprawa własności.
PG w warunkach transformacji ustrojowej
W ostatniej dekadzie XX w. kraje Europy Śr. i Wsch. rozpoczęły odbudowę ustroju opartego na demokracji, wł. pryw. i rynkowej regulacji procesów gosp. Rozpoczęła się transformacja ustrojowa.
→ PG przestawiana jest na funkcje właściwe dla systemu rynkowego. Obok tego musi podjąć funkcje szczególne. Doty-czą one procesów przebudowy:
- demontaż instytucji nakazowo-rozdzielczego kierowania gospodarką
- tworzenie warunków dla uruchomienia mechanizmów regulacji rynkowej
- przekształcenie własnościowej struktury gospodarki (prywatyzacja)
- tworzenie warunków dla reorientacji w handlu zagr., dostosowanie krajowej prod. do międzynar. standardów, tworzenie nowoczesnego marketingu
- przywrócenie właściwej roli pieniądza i jego wymienialności
→ Transformacja dotyczy też innych płaszczyzn: odbudowa ducha indyw. przedsiębiorczości, inicjatywy, edukacja eko-nom. społ-wa, przygotowanie ludzi do podejmowania ryzyka, podniesienie znajomości języków obcych..
→ 2 koncepcje transformacji (obie mają zalety i wady):
1/ Terapia (kuracja) szokowa (por. wykłady z ekonomii)
2/ Gradualistyczna koncepcja reform (stosowana np. w krajach Europy Zachodn. przy odchodzeniu od centralnej regla-mentacji po obu wojnach św.).
→ Najważniejszym problemem jest transform. stosunków własnościowych. W krajach postkomunist. powstała nawet odrębna dziedzina PG: polityka przekształceń własnościowych. Utworzono do tego specjalne urzędy centralne. Proces prywatyzacji wszędzie był b. trudny – bo formują się nowe podziały społ., kształtują się klasy właścicieli i przedsiębior-ców, powstają napięcia, konflikty, a nawet różne nadużycia i afery.

Comments are closed.