Anatomia narządu płciowego żeńskiego – organa genitalia feminina.

Anatomia narządu płciowego żeńskiego – organa genitalia feminina.

Kiedyś – systema sexuale femininum. Składa się z gonad płciowych żeńskich – jajników (ovaria) i dróg wyprowadzających (powstałych z przewodów Müllera): część jajowodowa (pars oviductina), część maciczna (pars uterina) i część pochwowa (pars vaginalis). Do tyłu zakończony jest zatoką moczopłciową (sinus urogenitalis).

Jajniki.
Owalne, jajowate, gładkie (u bydła i koni) lub pobrużdżone (jak owoc morwy – u świń). Powierzchnia boczna i przyśrodkowa (facies lateralis et medialis), krawędź wolna i z krezką (margo liber et mesovaricus) – w krezce naczynia i nerwy, które wchodzą do wnęki (hilus ovaris). Blisko jajnika jest róg maciczny (jeżeli jest to macica dwurożna) – extremitas uterina (biegun maciczny), bliżej jajowodu jest extremitas tubaria.
W jajniku są dwie strefy:
- rdzenna – zona vasculosa – w środku (wyj. klacz);
- pęcherzykowa – zona parenchymatosa – na powierzchni, z wyjątkiem klaczy (u niej na powierzchni jest tylko w fossa ovulationis, gdzie przebija się przez warstwę rdzenną i w tym miejscu odbywa się owulacja – ważna przy badaniu jajników).

W warstwie pęcherzykowej dochodzi do rozwoju pierwotnych pęcherzyków jajnikowych (folliculus primarius), o średnicy 30-50μm. Pod wpływem FSH i LH z przysadki rozwijają się one w pęcherzyki średniej wielkości, a następnie pęcherzyki przedowulacyjne (mogą one sterczeć nad powierzchnię jajnika; fluktujące twory wyczuwalne przed owulacją) – u koni 5-20cm średnicy, u bydła – 2cm, u świń, owiec, kóz – 1cm, u suk – 2mm.
Pęcherzyk pęka i tworzy się jama poowulacyjna, która wypełnia się krwią i daje ciałko żółte (corpus luteum) – powierzchnia jajnika nie jest równa.
Jajnik lewy i prawy różnią się od siebie wielkością. Ciałko żółte u bydła wystaje często poza jajnik i można je wykryć rektalnie.

Od jajnika do macicy biegnie ligamentum ovarii proprium, które razem z krezką jajowodową tworzy fossa (bursa) ovarica – zachyłek otrzewnowy. W jajowodzie jest też ujemne ciśnienie, które zasysa komórkę jajową. Jajnik jest przesuwalny w stosunku do bursa ovarica; przy zapaleniach, zrostach staje się nieprzesuwalny, daje lity twór i powoduje to niepłodność, bo komórka jajowa nie może przedostać się do jajowodu.

LH działa na receptory w theca folliculi interna i powoduje wydzielanie testosteronu, który pod wpływem FSH działającego na receptory w membrana granulosa, powoduje jego przejście w 17-β-estradiol, który po dostaniu się do krwi powoduje zewnętrzne objawy rujowe. Pod wpływem LH dochodzi do owulacji, powstaje ciałko żółte, które wydziela progesteron, który w przypadku ciąży działa na błonę śluzową macicy i jajowodów, i powstaje tzw. Mleczko maciczne. Przy braku produkcji progesteronu dochodzi do zaburzeń w ciąży.

Jajowód.
Biegnie do macicy do bieguna jojowodowego jajnika. Składa się z części szerszej i węższej (bliżej rogu macicy). Szersza to ampulla tubae uterinae, kończąca się isthmus tubae uterinae.
Jajowód ma 3 warstwy, od wewnątrz:
- błona śluzowa z nabłonkiem cylindrycznym okresowo urzęsionym, wydzielniczym (płyn odżywczy dla komórki jajowej, plemników);
- warstwa mięśniowa (silnie rozwinięta warstwa okrężna, słabiej podłużna);
- surowiczówka.

Jajowód wisi w mesosalphinx. W ⅓ górnej części (ampulla) dochodzi do zapłodnienia. U bydła 1 mm3 nasienia zawiera ok. 1 mld. plemników. Większość ginie w pochwie, kanale szyjki macicznej, do jajowodu trafia kilkaset.
Część przymaciczna jajowodu jest bardzo wąska 0,1-0,3mm – średnicy mniej więcej jak komórka jajowa. Przy stanach zapalnych i obrzęku jajowodu dochodzi do niepłodności.
Po zapłodnieniu komórka jajowa przebywa w jajowodzie:
- u klaczy 9-10 dni;
- u suki 8-10 dni;
- u krowy 4 dni;
- u lochy 2-3 dni.
Do macicy trafia w formie moruli.
Jajowód zakończony jest lejkiem (infundibulum tubae uterinae) ze strzępkami (fimbriae), z których niektóre są przyklejone do jajnika (fimbriae ovaricae) i ułatwiają przedostanie się komórki jajowej do jajowodu. Lejek od strony jajnika zakończony jest ostium abdominale, a do macicy otwiera się ostium uterinae (na papilla tubae uterinae, z wyjątkiem świń i bydła).

Różna długość i przebieg:
- klacz – 30cm; łukowaty;
- krowa – kilkanaście do 28cm; meandryczny;;
- małe przeżuwacze – kilkanaście cm;
- suka – kilka cm; prosty.

Macica.
U torbaczy są 2 macice i 2 pochwy – zwierzęta dwupochwowe – didelfia.
U gryzoni jest 1 pochwa i 2 macice – uterus duplex.
U świnki morskiej – uterus dipartitus, bicornis – dwudzielna, dwurożna – macica podzielona na 2 części; przegroda sięga głęboko do szyjki macicznej.
U bydła – uterus bicornis, subseptus – dwurożna, z przegrodą, która dzieli prawie cały człon; nieprzedzielona jest 3-4cm wolna część członu i szyjka maciczna.
U suk i loch podobnie, tylko przegroda jest nieco krótsza.
Klacz, owca, koza – uterus bicornis, non subseptus – dwurożna, nieprzedzielona.
Człowiek, małpy człekokształtne – uterus simplex – zrośnięcie części macicznej, trzon w postaci gruszki (corpus uteri), dno (fundus) naprzeciw szyjki; szyjka (cervix) – połączenie między macicą i pochwą, twór mięśniowo-łącznotkankowy. Szyjka jest oddzielona funkcjonalnie – ma osobne naczynia i nerwy. Gdy macica się kurczy, to szyjka się rozkurcza.
Warstwy jak w jajowodzie, przy czym między warstwami mięśni jest stratum vasculosum. Występuje otrzewna – perimetrium. Zawieszona na ligamentum latum uteri i mesometrium.

Szyjka maciczna.
U klaczy ma 6 cm, u krowy 6-8 cm (twór tęgi, grubości od kciuka do dwóch palców). W środku znajduje się canalis cervicis uteri. Otwiera się do macicy ostium canalis cervicis uteri internum (ostium uteri internum) i do pochwy ostium canalis cervicis uteri externum (ostium uteri externum). Kanał pokryty jest błoną śluzową, kolejna warstwa to mięśniówka, dużo tkanki łącznej sprężystej, otrzewna. Do pochwy uchodzi w formie ust macicznych (uwypuklenie) – portio vaginalis cervicis uteri. Nad nimi znajduje się fornix dorsale (jako jedyna część pochwy pokryta otrzewną, która tworzy excavatio recto uterinae – przy pęknięciu pochwy wypadają jelita) i fornix ventrale.
Kanał ma charakterystyczny przebieg. U klaczy jest zawsze otwarty, bo błona śluzowa kanału ma tylko fałdy podłużne. U lochy są tylko fałdy poprzeczne (dlatego katetery do zapładniania loch są zakończone świderkiem). U krowy i kobiety są fałdy podłużne i poprzeczne (o przebiegu spiralnym – plicae palmatae).

Trzon macicy ma u klaczy 16-18 cm, a rogi ok. 2 x tyle. Rogi u lochy mają ok. 2 m długości.

Pochwa.
Żeński narząd kopulacyjny. Leży pozaotrzewnowo i wyścielona jest błoną śluzową z nabłonkiem płaskim wielowarstwowym, który podlega przemianom w zależności od cyklu płciowego. Najgrubszy jest w rui. Błona śluzowa w czasie rui wydziela niewielkie ilości płynu, który daje poślizg. Następne warstwy to warstwa mięśniowa i przydanka. Pochwa ma duże możliwości rozciągania.

Sinus urogenitalis.
Pochwa przechodzi w sinus urogenitalis (dawniej vestibulum vaginae), gdzie znajdują się ujścia narządów płciowego i moczowego. Tuż przed wejściem u kobiety jest błona dziewicza, w postaci szczątkowej występująca u klaczy i prosiąt. Na granicy przedsionka i pochwy jest ostium urethrae externum. U loch i krów poniżej znajduje się zachyłek cewki moczowej – diverticulum urethrale (ważne przy cewnikowaniu – podnieść fałd do góry i wprowadzić cewnik ruchem esowatym).
Zatoka moczopłciowa ma inne pochodzenie niż pochwa. Błona śluzowa z nabłonkiem płaskim wielowartswowym, a pod nią ciało prężne, opuszki przedsionka pochwy – w okresie rui, przy kopulacji, wypełniają się one krwią – zwiększone przyleganie i ucisk na prącie. Głębiej jest zwieracz przedsionka pochwy, przechodzący w zwieracz sromu (constrictor vestibuli → c. vulvae) – jest to mięsień poprzecznie prążkowany. Często występuje jego spazm na tle nerwowym.

Do odruchu ejakulacji potrzebne są odpowiednia temperatura, ciśnienie, poślizg. U koni odruch ejakulacji u samców wyzwalany jest zwiększonym ciśnieniem na podstawę trzonu prącia. U świń ciśnienie na żołądź prącia, a u królików wystarczy sama temperatura w pochwie (60°C).

W zatoce uchodzą glandulae vestibulares majores et minores (małe tylko u kotów i bydła, u pozostałych gatunków zwierząt – duże). Wydzielają one śluz w czasie aktu kopulacji. Wzdłuż narządów płciowych biegną pozostałości po przewodach Wolffa – ductuli longitudinales Gertneri.

Srom.
Stanowi zakończenie przedsionka pochwy. Występują dwie wargi – labia – ograniczające szparę sromową (rima vulvae). W miejscu połączenia warg są spojenia – comissura labiorum ventralis i dorsalis, przy czym u bydła dolne jest ostre, a górne łagodne, a u konia odwrotnie. W dolnym kącie znajduje się łechtaczka – clitoris; u bydła szczątkowa, u suk i klaczy stosunkowo silnie rozwinięta. Wyróżnia się na niej crura, które sięgają do spojenia kulszowego (arcus ischiadicus), trzon (corpus clitoridis) i u klaczy żołądź (glans). Otoczona jest fałdem błony śluzowej – fossa clitoridis – znajduje się tam dużo grudek chłonnych, które powiększają się przy infekcji.

Unaczynienie:
- jajniki, jajowody, róg maciczny – a. spermatica interna (z żyłą i nerwem), bezpośrednio od aorty; ramus ovaricus (a. ovarica), ramus oviductidus, ramus uterinus (a. uterina cranialis); krążenie przeciwprądowe;
- macica, część środkowa – a. uterina media (u bydła od a. umbilicalis);
- tylna część macicy i reszta – a. hypogastrica/

Unerwienie:
- część przednia – n. spermaticus internus;
- część miednicowa – nn. pelvici;
- srom, łechtaczka – n. pudendus internus (u samców odchodzi jeszcze n. dorsalis penis).

Gruczoł mlekowy:
- a. spermatica externa (2-3-4 odcinek lędźwiowy).

Comments are closed.